Liga Morska i Kolonialna

1.10.1918 r. w Warszawie powstało Stowarzyszenie Pracowników na Polu Rozwoju Żeglugi Bandera Polska. Była to pierwsza w historii Polski organizacja społeczna o szerokim profilu morskim. 31.05.1919 r. towarzystwo zmieniło nazwę na Liga Żeglugi Polskiej [LŻP], prezesem został Kazimierz Porębski, dyrektorem inż. Julian Rummel. W 1919 r. na łamach czasopisma LŻM Tadeusz Wenda opublikował pierwszy projekt portu w Gdyni.

27.04.1924 r. stowarzyszenie LŻM przyjęło nazwę Liga Morska i Rzeczna [LMR]. Działania LMR skupiały się na popularyzacji Gdyni i morza. W 1925 r. LMR zorganizowała ogólnopolski Tydzień Bandery, uznawany za pierwowzór Święta Morza, w 1926 r. wydano pierwszy popularny informator o mieście: Polskie morze. Informator wybrzeża morskiego, a potem 10 zeszytów Słownika Morskiego w 4 wersjach językowych.

W 1930 r. oddział gdyński LMR zgłosił prawa Polski do części terytoriów kolonii niemieckich w Afryce. Inicjatywa ta (w istocie służąca niedopuszczeniu do odzyskania kolonii przez Niemcy), doprowadziła do zmiany nazwy stowarzyszenia na Liga Morska i Kolonialna (LMK). Program stowarzyszenia dotyczył realizacji 6 celów: organizacji, obrony morskiej, działalności propagandowo-oświatowej, wychowania morskiego, działalności społeczno-morskiej i ochrony zdrowia ludzi morza. LMK działała do czasu rozpoczęcia II wojny światowej.

Po wojnie, w 1946 r. Liga Morska została reaktywowana. W 1953 r. Liga przestała istnieć, wchłonięta razem z Ligą Lotniczą przez Ligę Przyjaciół Żołnierza.

6-7.12.1980 r., podczas III Kongresu Kultury Morskiej postulowano reaktywowanie Ligi Morskiej. Powołany został komitet założycielski, 22.04.1981 r. zarejestrowano statut stowarzyszenia. Na walnym zjeździe w 1985 r. Liga Morska przyjęła datę 10 lutego za swoje święto. Od 1994 r. najważniejszym wyróżnieniem organizacyjnym Ligi Morskiej jest Pierścień Hallera, wręczany najbardziej zasłużonym w dziele budowy i rozwoju Polski Morskiej. 10.02.1995 r. pierwszymi Pierścieniami uhonorowano między innymi prezydenta RP Lecha Wałęsę i ks. prymasa Józefa Glempa.

Przedstawiciele Ligi Morskiej i Kolonialnej niosący podczas pochodu transparent z napisem „Żądamy kolonii zamorskich dla Polski”, Katowice
Fragment pochodu Ligi Morskiej i Kolonialnej, Kraków
Pieszy, paramilitarny oddział Ligi Morskiej i Kolonialnej, mający pełnić służbę na przyszłych koloniach Polski
Zjazd Ligi Morskiej i Kolonialnej w Gdyni, uczestnicy w ogródku Hotelu Centralnego
Zarząd Ligi Morskiej i Kolonialnej Oddział Łódź, 10-lecie objęcia Wybrzeża
Wycieczka członków Ligi Morskiej i Kolonialnej z Warsztatów Portowych Marynarki Wojennej w Gdyni
Wycieczka członków Ligi Morskiej i Kolonialnej z Warsztatów Portowych Marynarki Wojennej w Gdyni
Odznaka Ligi Morskiej i Kolonialnej

1918-1924. Liga Morska

Już 1.10.1918 r. w Warszawie powstało Stowarzyszenie Pracowników na Polu Rozwoju Żeglugi Bandera Polska. Inicjatorami byli: gen. por. (wiceadm.) Kazimierz Porębski oraz Antoni Garnuszewski, Stanisław Łęgowski, Tadeusz Wenda i inni. Była to pierwsza w historii Polski organizacja społeczna o szerokim profilu morskim.

W maju 1919 r. ukazał się pierwszy numer czasopisma „Bandera Polska” by „wzbudzać w społeczeństwie zainteresowanie żeglugą, morzem, własnymi rzekami, wiedząc, że opinia publiczna jest właściwą władczynią wolnego państwa i narodu”.

31.05.1919 r. towarzystwo zmieniło nazwę na Liga Żeglugi Polskiej [LŻP], prezesem został K. Porębski, dyrektorem inż. Julian Rummel. Na łamach „Bandery Polskiej” inż. T. Wenda w 1919 r. opublikował pierwszy projekt budowy portu w Gdyni i od tego czasu LŻP rozwijała energiczną akcję promocyjną portu w Gdyni, zakończoną wniesieniem projektu Ustawy O budowie portu w Gdyni: „Na skutek usilnych zabiegów LŻP, Sejm podejmuje 23.09.1922 r. zasadniczą uchwałę o budowie portu handlowego w Gdyni” (Eugeniusz Kwiatkowski).

W maju 1921 r. powstał oddział gdyński LŻP z inicjatywy inż. Rajmunda Stodolskiego. Członkami zarządu byli m. in. Antoni Abraham, Jan Radtke, inż. Jan Kossuth, Antoni Plichta, Franciszek Kopicki. Już w sierpniu oddział zorganizował Pierwsze Regaty Pomorskie w Gdyni, organizowane odtąd corocznie. Oddziały LŻP na Pomorzu nawiązały ścisłą współpracę, łącząc się w Związek Pomorski.

1924-1929. Liga Morska i Rzeczna

27.04.1924 r. stowarzyszenie przyjęło nazwę Liga Morska i Rzeczna (LMR) oraz ufundowało nagrodę 5 tys. zł „za najlepsze prace architektoniczne, planowaną rozbudowę miasta Gdyni, uwzględniając interesy miejscowej ludności i przyszłość miasta jego styl i estetyczny wygląd”.

W 1925 r. zorganizowano ogólnopolski Tydzień Bandery, uznawany za pierwowzór Święta Morza. Oddział gdyński LMR wydał w 1926 r. pierwszy popularny informator o mieście: Polskie morze. Informator wybrzeża morskiego. W 1927 r. LMR wystąpiła z postulatem polonizacji terminów morskich. Utworzono Komisję Terminologiczną LMR pod przewodnictwem starosty morskiego gen. Mariusza Zaruskiego. Komisja wydała ogółem 10 zeszytów Słownika Morskiego w 4 wersjach językowych.

W 1927 r. w budynku magistratu zorganizowano Sekretariat Zarządu Centralnego LMR. Rozwój LMR był możliwy w dużym stopniu dzięki Członkom Honorowym Ligi, którymi byli przedstawiciele najwyższych władz: prezydent Ignacy Mościcki, Marszałek Józef Piłsudski, minister E. Kwiatkowski oraz prezes Polskiej Akademii Umiejętności - Wacław Sieroszewski. Na Pomorzu patronem LMR był biskup morski ks. dr Stanisław Wojciech Okoniewski.

1929-1939. Liga Morska i Kolonialna

W 1929 r., w związku z żądaniami Niemiec dotyczącymi zwrotu byłych kolonii Cesarstwa Niemiec w Afryce, oddział gdyński Ligi, podczas III Walnego Zjazdu delegatów Ligi w 1930 r. w Gdyni, zgłosił prawa Polski (polskie zachodnie i północne województwa były prowincjami Cesarstwa) do części terytoriów tych kolonii. Inicjatywa ta (w istocie służąca niedopuszczeniu do odzyskania kolonii przez Niemcy), doprowadziła do zmiany nazwy stowarzyszenia na Liga Morska i Kolonialna (LMK).

Zjazd wybrał gen. dyw. Gustawa Orlicz- Dreszera prezesem LMK. Działalność Ligi podzielono na trzy wydziały: Żeglugi Śródlądowej, Morski i Kolonialny. Znaczenie Gdyni dla realizacji programu Ligi potwierdzano organizując w mieście V Zjazd w 1933 r. i VI Zjazd w 1935 r. Z okazji otwarcia Dworca Morskiego w 1933 r. zorganizowano też zjazd wszystkich Okręgów Ligi.

Dla Gdyni przełomowym był rok 1932 r. Prezesem LMK został J. Rummel, członkami zarządu: Maksymilian Berger (prezes Związku Towarzystw w Gdyni), Lucjan Byczkowski (członek magistratu), kmdr por. Władysław Filanowicz (komendant Komendy Portu Wojennego Gdynia), Franciszek Grzegowski (kupiec), Aleksander Horbaczewski (pracownik Komisariatu Rządu), Waldemar Downarowicz (dziennikarz), inż. S. Mikoszewski, Roman Pieńkowski, Tadeusz Sielużycki (dyrektor Szkoły Handlu Morskiego i Techniki Portowej), inż. Włodzimierz Szawernowski (członek Zarządu Portu), Henryk Tetzlaff (dziennikarz), kadm. Józef Unrug (dowódca floty), Andrzej Wachowiak (dyrektor firmy Polskarob). Przyjęto uchwałę o dorocznej organizacji Święta Morza w Gdyni. Impreza ta skonsolidowała i rozwinęła Ligę. Przewodniczącym komitetu organizacyjnego Święta Morza był J. Rummel.

W 1933 r. LMK pozyskała energicznego i ideowego protektora w osobie komisarza rządu Franciszka Sokoła. W marcu 1935 r. prezesem oddziału gdyńskiego został inż. Wacław Gierdziejewski.

16.07.1936 r. w katastrofie lotniczej koło mola orłowskiego zginął prezes LMK gen. G. Orlicz Dreszer. Nowym prezesem został gen. bryg. Stanisław Kwaśniewski. W 1937 r. oddział gdyński został przekształcony w Obwód Morski LMK w Gdyni, który objął również działającą w Gdyni Ekspozyturę Zarządu Głównego LMK. Prezesem został W. Gierdziejewski.

Zorganizowano Biuro Obwodu przy Skwerze Kościuszki (kierownik - Anatol Szneider). Przyjęty program dotyczył realizacji 6 celów: 1. organizacji, 2. obrony morskiej, 3. działalności propagandowo-oświatowej, 4. wychowania morskiego, 5. działalności społeczno-morskiej, 6. ochrony zdrowia ludzi morza. W ramach prac organizacyjnych założono (do 31.08.1939 r.) 13 oddziałów, 28 kół zwykłych i 11 kół szkolnych. Ogółem 1.03.1939 r. LMK w Gdyni liczyła ok. 8 tys. członków.

Ponadto działał samodzielny obwód kolejowy podległy bezpośrednio obwodowi kolejowemu w Toruniu. Łącznie Gdynia miała 10 tys. członków LMK. Szybki rozwój Obwodu Morskiego LMK uzasadnił powiększenie w 1938 r. składu zarządu do 30 członków. We wrześniu Obwód Morski w Gdyni został przemianowany na Okręg, podległy bezpośrednio Zarządowi Głównemu LMK w Warszawie. Obrona morska stanowiła naczelne zadanie Ligi.

Na mocy uchwały Rady Ministrów z 20.01.1933 r. LMK stała się organizatorem powszechnej zbiórki na Fundusz Obrony Morskiej [FOM]. Komitety FOM przy LMK do 1937 r. zebrały do 8,75 mln zł na zakup okrętu podwodnego (ORP Orzeł). FOM Obwodu Morskiego Ligi przewodniczył prezes Sądu Okręgowego w Gdyni Jarosław Czarliński. Po zebraniu kwoty wystarczającej na kupno Orła, zbiórkę kontynuowano – tym razem przeznaczoną na ścigacze. Zgodnie z programem Zarządu Głównego Ligi, każdy Okręg Ligi miał zebrać kwotę pozwalającą na zakup jednego ścigacza. W Gdyni na ten cel do końca 1938 r. zebrano 101 tys. i 25,40 zł.

Działalność propagandowo-wychowawcza LMK koncentrowała się głównie na organizowanych od 1932 r. ogólnopolskich Świętach Morza. Od 1938 r. przyjęto nazwę Dni Morza, które organizowano nie tylko w Gdyni, ale również w poszczególnych miejscowościach na Kaszubach.

Od 1937 r. LMK stała się organizatorem obchodów rocznicy śmierci prezesa – gen. G. Orlicz-Dreszera.

Kolejnym celem LMK było wychowanie morskie. Działanie to prowadził głównie (od 1934 r.) Klub Żeglarski Gryf. Dysponując 4 jachtami (Olga, Irka, Albatros i Wilk), własną przystanią, wyłącznością na wystawianie zaświadczeń o umiejętności pływania i zleceniami na prace na rzecz gospodarki morskiej, mógł rozwijać działalność szkoleniową i sportową (regaty, rejsy szkoleniowe, zawody pływackie). Klub liczył (w 1939 r.) 152 członków, prezesem był A. Garnuszewski. Od 30.05.1935 r. z Gdynią związany został los żaglowca LMK – Elemka (w latach 1936-1938 jako Ośrodek Szkoleniowy LMK i ZHP). Szczególnie zasłużonym dla idei wychowania morskiego był miesięcznik LMK „Morze” (od 1939 r. „Morze i Kolonie”).

Idei wychowania morskiego społeczeństwa polskiego służyły ustalenia, przyjęte 14.08.1938 r. podczas konferencji w Komisariacie Rządu, w której uczestniczył protektor Ligi gen. Kazimierz Sosnkowski i prezes Polskiego Związku Żeglarskiego gen. M. Zaruski. Podjęto m. in. decyzje o budowie 10 jachtów dla LMK. W 1938 r. zamówiono w Karlskronie jacht (Liga Morska), z terminem realizacji w sierpniu 1939 r. Rozpoczęto też budowę Domu Żeglarza na molo Południowym.

Ustalenia konferencji gdyńskiej rozwinięto podczas VIII Zjazdu LMK w Toruniu (05.06.1939 r.), poświęconemu w całości morskiemu wychowaniu młodzieży. Działalność społeczno-morska dotyczyła opieki nad marynarzami i ochrony zdrowia ludzi morza. Nawiązano współpracę z zarządem Domu Marynarza w Gdyni, służącą niesieniu pomocy potrzebującym marynarzom.

W wyniku zorganizowanych w 1937 r. w Gdyni konferencji poświęconych opiece lekarskiej dla rybaków morskich i ich rodzin (z udziałem dr Jadwigi Titz-Kosko), nastąpił rozwój placówek opieki lekarskiej w miejscowościach nadmorskich. LMK miała też decydujący wpływ (głównie finansowy) na powstanie w Gdyni Instytutu Higieny Morskiej i Tropikalnej oraz organizację stypendiów zagranicznych dla lekarzy. Działalność społeczna polegała również na obsłudze uczestników coraz liczniejszych wycieczek z głębi kraju – głównie członków LMK. 13.07.1939 r. komisarz rządu F. Sokół przystąpił do Obwodu LMK w Gdyni w charakterze opiekuna.

Po 1945

W reaktywowanej po wojnie Lidze Morskiej, w 1946 r., pierwszy zarząd stanowili: prezes Tadeusz Czaplicki (prokurator), I wiceprezes Józef Skwarek (kupiec), II wiceprezes Kazimierz Bryja, sekretarz Jan Ziębiński (kupiec), skarbnik Andrzej Hajdusiewicz.

W 1947 r. wybrano nowy zarząd: prezes - Józef Skwarek, zastępcy - Witold Bublewski i Artur Beyna, skarbnik - Mieczysław Filipowicz, członek - Czesław Tomaszewski.

W październiku 1948 r. komunistyczne władze nakazały usunięcie z LM osób, które „nie nadążają do rytmu dzisiejszych czasów” i przyjęcie do zarządu „młodzieży demokratycznej z Związku Młodzieży Polskiej”.

Do 1949 r. Liga prowadziła hotel Polska Riwiera, wynajęty od Wacława Pikuzińskiego. W 1950 r. hotel przejęła Marynarka Wojenna i usunęła Ligę.

W 1951 r. w zarządzie zasiadali: przewodniczący - Józef Skwarek, wiceprzewodniczący - Mieczysław Filipowicz, członkowie - Waldemar Walas, Edward Obertyński i Jurata Gerwel.

Po zlikwidowaniu szeregu klubów, przymusowej fuzji Gryfa z Jacht Klubem Związkowiec (dawniej Yacht Klub Polska) oraz Morskim Ośrodkiem Żeglarskim Związku Młodzieży Polskiej (dawniej Jacht Klub Zryw), powstał Ośrodek Sportów Wodnych Ligi Morskiej. W posiadaniu LM było: 41 jednostek żaglowych morskich, 4 wiosłowe, 3 wiosłowo-żaglowe, 1 motorowa, 20 kajaków. 15.01.1953 r. otwarto kurs modelarski. Kilka miesięcy potem Liga przestała istnieć, wchłonięta razem z Ligą Lotniczą przez Ligę Przyjaciół Żołnierza.

6-7.12.1980 r., podczas III Kongresu Kultury Morskiej postulowano reaktywowanie Ligi Morskiej. Powołany został komitet założycielski pod przewodnictwem Przemysława Smolarka. 22.04.1981 r. zarejestrowano statut. Przewodniczącym komitetu założycielskiego został Andrzej Tubielewicz. W dniach 24 i 25.10.1981 r. odbył się Walny Zjazd Delegatów Ligi Morskiej, który zatwierdził statut, wybrał nowe władze i przyznał honorowe członkostwo Karolowi O. Borchardtowi i Jerzemu Pertkowi. Na walnym zjeździe w 1985 r. Liga Morska przyjęła datę 10 lutego za swoje święto.

W 1991 r. w budynku, w którym mieszkał inicjator Święta Morza Andrzej Wachowiak, biskup Andrzej Śliwiński poświęcił tablicę pamiątkową.

Od 1994 r. najważniejszym wyróżnieniem organizacyjnym Ligi Morskiej jest Pierścień Hallera, wręczany najbardziej zasłużonym w dziele budowy i rozwoju Polski Morskiej. 10.02.1995 r. pierwszymi Pierścieniami uhonorowano między innymi prezydenta RP Lecha Wałęsę i ks. prymasa Józefa Glempa.

W 1996 r. kapituła odznaczeń Ligi Morskiej przyznała Pierścień Hallera: Morskiemu Miastu Gdynia – na ręce prezydent Franciszki Cegielskiej, Morskiemu Portowi Handlowemu Gdynia SA, Urzędowi Morskiemu w Gdyni, Ministerstwu Transportu i Gospodarki Morskiej, Morskiemu Instytutowi Rybackiemu oraz: W. Bublewskiemu, Danielowi Dudzie, Stanisławowi Kobylińskiemu, Elżbiecie Marszałek, Henrykowi Pietraszkiewiczowi i Wojciechowi Święcickiemu.

autorzy: Ryszard Toczek, Małgorzata Sokołowska (2006 r.)