Dworzec Morski

Autor projektu: firma Dyckerhoff & Widmann SA Oddział Katowice

Data budowy: 1933 r.

Lokalizacja: Gdynia - Śródmieście (Port), ul. Polska 1

• 
  Dworzec Morski w Gdyni.
• 
  Dworzec Morski – hall. Na półpiętrze, obok siebie – płaskorzeźby przedstawiające prezydenta RP Ignacego Mościckiego oraz marszałka Józefa Piłsudskiego.
• 
  Dworzec Morski - hall wejściowy i wejście główne od strony ul. Polskiej.
• 
  Elewacja Dworca Morskiego od strony nabrzeża.
• 
  Oryginalne uchwyty drzwi wejściowych do budynku Dworca Morskiego.

Architektura i historia

Zamysł budowy pasażerskiego Dworca Morskiego w porcie gdyńskim zrodził się już u zarania istnienia miasta. Idea ta dojrzewała w latach 1927–1930, kiedy ruch pasażerski w porcie wzrósł gwałtownie do 24 tys. osób rocznie. Ostateczną decyzję o budowie podjęto jednak dopiero w 1932 r., a nowy obiekt miał być zlokalizowany pomiędzy Nabrzeżem Francuskim a Holenderskim i użytkowany przez Urząd Morski.

Wykonanie projektu zlecono firmie Dyckerhoff & Widmann SA Oddział Katowice specjalizującej się w konstrukcjach żelbetowych. Sporządzone przez nią projekty są datowane na lipiec i sierpień 1932 r. Budowę prowadziły 2 połączone gdyńskie firmy: Biuro Budowlane F. Skąpski i S-ka Inżynierowie oraz Spółka Techniczno-Budowlana Wolski, Wiśniewski Inżynierowie. Uroczystego otwarcia i poświęcenia Dworca Morskiego dokonano 8 grudnia 1933 r.

Układ fasady zamknięty został umieszczonymi po bokach, gładko wykończonymi polami ścian, na których centralnie rozmieszczono po jednej kamiennej płaskorzeźbie przedstawiającej stylizowanego orła z godła Rzeczypospolitej. Gdyńskie tak zwane sfery portowo-gospodarcze ufundowały płaskorzeźby przedstawiające: prezydenta Ignacego Mościckiego i marszałka Józefa Piłsudskiego. Zakomponowana plastycznie dekoracja wraz z pamiątkowymi tablicami inskrypcyjnymi i pionowymi pasami kanelowań umieszczona została na eksponowanej ścianie hallu, na podeście schodów głównych, naprzeciw wejścia (elementy odtworzono podczas prac rewaloryzacyjnych przeprowadzonych w latach 2014–2015).

W tym zaprojektowanym w systemie szkieletowym z wykorzystaniem konstrukcji żelbetowej budynku ponad Hallem Pasażerskim Dworca Morskiego zastosowano 4-ścienne przykrycie kopułowe wykonane nowoczesną, cienkościenną technologią w systemie Zeiss Dywidag. Również część magazynowa przykryta jest cienkościenną, żelbetową powłoką opracowaną w tym samym systemie, jednak tam wykorzystano sklepienie łukowe, tak zwane wielofalowe, o rozpiętości łupin walcowych 12,00 m, wysokości 2,00 m i długości 32,60 m.

Część frontalna, o charakterze bardziej oficjalnym i funkcjach recepcyjnych Dworca Morskiego, tzw. Hala Pasażerska zaprojektowana została w duchu umiarkowanego modernizmu. Użytkowa część budynku, położona w głębi Mola Pasażerskiego – Magazyn Tranzytowy, zaprojektowana została w awangardowej odmianie funkcjonalizmu określanej w historii architektury mianem konstruktywizmu.

Dworzec Morski zaprojektowano z 2 połączonych w jedną bryłę części stanowiących jako całość jeden obiekt nakierowany na kompleksową obsługę ruchu pasażerskiego portu gdyńskiego (głównie transoceanicznego). Położona frontem do podjazdu 3-kondygnacyjna Hala Pasażerska (nazywana Dworcem Morskim) służyć miała bezpośredniej obsłudze pasażerów, podczas gdy w dalszej części obiektu, w 2-kondygnacyjnym Magazynie Tranzytowym, składowane były towary drobnicowe przewożone na statkach mieszanych pasażersko-towarowych.

Parter pełnił funkcję magazynową, a na piętrze mieściła się hala rewizji celnej i pomieszczenie przeznaczone do składowania poczty i bagażu. Parter Hali Pasażerskiej, z dużym hallem głównym pośrodku, zajęty był przez pocztę, ekspedycję bagażową, biuro informacyjne, kantor wymiany i inne dodatkowe pomieszczenia pomocnicze. Z północnej klatki schodowej można było wejść na poziom piwnic znajdujących się pod frontowym traktem budynku, gdzie mieściły się piwnice gospodarcze, pomieszczenia magazynowe dla gastronomii i inne.

Na pierwszym piętrze zlokalizowane były biura linii okrętowych, pomieszczenia dla ekspozytury Urzędu Celnego, górna bagażownia połączona z ekspedycją bagażową za pomocą dodatkowej windy oraz zsuwni, pomieszczenia dla dyżurnego ruchu i zawiadowcy stacji oraz dwa nieduże pomieszczenia dla inspektora emigracyjnego i lekarza portowego.

Trzecia kondygnacja Hali Pasażerskiej przeznaczona była na poczekalnię i 2 sale restauracyjne dla pasażerów klas I i II oraz III, posterunek Policji Państwowej, a także dodatkowe pomieszczenia dla obsługi restauracyjnej (kuchnia, zmywalnia itp.). Pasażerowie przybywający statkiem pasażerskim wchodzili z pokładu bezpośrednio na piętro Magazynu Tranzytowego po specjalnym trapie-pomoście (tzw. passarelli) przymocowanym do dźwigu przemieszczającego się wzdłuż górnej rampy magazynu. Po przejściu kontroli paszportów przechodzili dalej, do sali rewizji celnej, położonej również na I piętrze magazynu, a przestrzennie będącej uzupełnieniem Hali Pasażerskiej.

Sala rewizji celnej oddzielona była od reszty Magazynu Tranzytowego przenośną ścianką działową, która mogła być ustawiona w 3 miejscach, zależnie od potrzeb. W ten sposób przy małym ruchu pasażerów sala rewizji celnej mogła zostać zmniejszona, zaś przy większym ruchu – powiększona. Dawało to lepsze wykorzystanie pomieszczeń magazynu dla składowania towarów. W sali rewizji celnej mieściły się także kasy sprzedaży biletów kolejowych. Pasażer podróżujący w głąb kraju, po kupieniu biletu kolejowego i załatwieniu formalności celnych, przekazywał swój bagaż urzędnikom kolejowym, którzy za pomocą zsuwni przekierowywali pakunki do bagażowni nadawczej (ekspedycji bagażu), mieszczącej się na I piętrze Hali Pasażerskiej. Transport bagażu należącego do pasażerów, którzy pozostawali w Gdyni, po załatwieniu przez nich formalności celnych za pomocą dwóch wind elektrycznych odbywał się od razu na parter hallu głównego, skąd wynosiło lub wywoziło się go po jednej z 2 pochylni na zewnątrz budynku.

W latach międzywojennych w budynku, oprócz obsługi krajowego ruchu pasażerskiego, odbywały się zjazdy i spotkania organizacji gospodarczych, społecznych i polonijnych, a także coniedzielne msze święte (siedziba portowej parafii Stella Maris), bale sylwestrowe czy imprezy sportowe (np. mecze bokserskie). W 1939 r. elewację frontową Dworca ogołocono z artystycznych i narodowych emblematów, a następnie w 1942 r. zamieniono na biura Kriegsmarine. Podczas działań wojennych w 1943 r. gmach w swej części frontowej i północnej został zniszczony, a później częściowo odbudowany.

W budynku Dworca Morskiego i na piętrze Magazynu Tranzytowego otwarto 16.05. 2015 r. instytucję kultury pod nazwą Muzeum Emigracji w Gdyni. Udostępnienie budynku publiczności poprzedzono pracami remontowo-rewaloryzacyjnymi przywracającymi charakter tego wpisanego do rejestru budynku.

autorka: Anna Orchowska (2020 r.)