Muzeum Miasta Gdyni

Muzeum Miasta Gdyni [MMG] zostało utworzone  Zarządzeniem Prezydenta Miasta Gdyni  z dnia 6.01.1983 r. Decyzja władz była ukoronowaniem wieloletnich postulatów oraz starań gdyńskich stowarzyszeń: Koła Starych Gdynian, Towarzystwa Miłośników Gdyni, Oddziału Gdyńskiego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, pracowników gdyńskich instytucji kultury popieranych przez środowiska naukowe Trójmiasta. Nawiązywano przy tym do istniejącego w latach 1936–1939 r. w Gdyni Muzeum Miejskiego, powołanego z inicjatywy etnografki dr Janiny Krajewskiej, mocą decyzji komisarza rządu Franciszka Sokoła.

• 
  Siedziba Muzeum Miasta Gdyni.
• 
  Muzeum Miasta Gdyni - widok z Kamiennej Góry.
• 
  Gdynia Dzieło Otwarte - wystawa stała w Muzeum Miasta Gdyni.
• 
  Gdynia Dzieło Otwarte - wystawa stała w Muzeum Miasta Gdyni.
• 
  Gdynia Dzieło Otwarte - wystawa stała w Muzeum Miasta Gdyni.

Geneza Miasta Gdyni (1968–1970)

MMG powstawało etapami. Jego zaczątkiem było utworzenie w 1968 r. w strukturze Miejskiej Biblioteki Publicznej [MBP], za dyrekcji Marii Sieradzan, Działu Historii Miasta . Jego siedzibą był przekazany przez władze miejskie Gdyni w 1970 r. w użytkowanie MBP dom przy ul. Starowiejskiej 30, relikt wiejskiej zabudowy z początku XX wieku. Symbolicznym wymiarem rangi tego obiektu w pejzażu architektonicznym miasta był fakt, że ostatnie lata życia spędził w nim trybun ludu kaszubskiego, zasłużony działacz Antoni Abraham.

Dział Historii Miasta – cele i pierwsza kadra

Kierownikiem Działu Historii Miasta został historyk Maciej Rdesiński, absolwent Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. W publikacji poświęconej działalności Działu napisał, że

„Celem Działu było przygotowanie programu i zbiorów dla powstania Muzeum Miejskiego. /…/ Osią programową prac nowo powstałej placówki stało się życie i historia portowego miasta Gdyni. Gdynia – pepiniera sił morskich II Rzeczypospolitej – stanowi w historii Polski pozycję specjalną i wymaga szczególnej troski w gromadzeniu dokumentów życia społecznego i zabytków materialnych, poczynienia zabiegów zabezpieczających je, na koniec wreszcie podjęcia prac badawczych”.

Początkowo obsada Działu liczyła 2 etaty oraz 2 ryczałty. W fazie końcowej, w początku lat 80. XX w. zatrudniony był kierownik, artysta fotografik Ewa Grabowska oraz dokumentalista Izabela Gogolewska, w wymiarze pół etatu.

Zbiory i działalność wystawiennicza Działu Historii Miasta

Efektem kilkunastoletniej działalności było zgromadzenie znacznych zbiorów, które stały się podstawą zasobu organizowanego Muzeum. W podziale na kategorie zasób ów liczył w 1984 r. ponad 30 tys. sztuk fotogramów, ok.1 tys.100 teczek dokumentów życia społecznego, 161 obrazów i grafik, 239 medali oraz 170 szt. wyrobów rzemiosła artystycznego, biblioteka muzealna posiadała 4 tys. 622 woluminy plus 40 tytułów czasopism. Dział zrealizował kilkadziesiąt mniejszych i większych wystaw popularyzujących dzieje miasta w swojej siedzibie oraz salach przedsiębiorstw gdyńskich. Za sprawą aktywności M. Rdesińskiego wokół Działu ukształtowało się środowisko społecznego poparcia idei budowy Muzeum Miasta Gdyni.

Powołanie Muzeum Miasta Gdyni i jego struktura organizacyjna

Prezydent Miasta powołując  Muzeum zatwierdził jego Statut wraz z siedzibą oraz przydzielonymi etatami merytorycznymi, administracyjnymi i obsługi. Struktura organizacyjna nowej placówki składała się z następujących Działów: Dział Dokumentacji Historii Miasta z obsadą 3,5 etatów; dział Sztuki i Zbiorów z obsadą 1,5 etatów; Dział Naukowo-Oświatowy z obsadą 3 etatów plus Biblioteka; Pracownia Plastyczna; Pracownia Fotograficzna po jednym etacie. W sumie część merytoryczna zespołu liczyła 10 pracowników. Pozostałych 13 liczyła część administracyjno-księgowa oraz pracownicy obsługi (pomoce muzealne, dozorcy, sprzątaczki, konserwator).

Pierwsza dyrekcja i zaplecze materialne Muzeum

Pierwszym dyrektorem został mianowany mgr Wojciech Zieliński, historyk, absolwent Uniwersytetu Gdańskiego, pracownik z dużym doświadczeniem organizacyjnym, były kierownik Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Gdyni. Od 1985 r. w strukturze organizacyjnej uwzględniono stanowisko zastępcy dyrektora i została nim mgr Stefania Lemańska, absolwentka historii sztuki na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Bazę materialną Muzeum stanowił wspomniany wyżej Domek Abrahama oraz Pawilon Wystawowy przy ul. Waszyngtona 21, gdzie mieściły się również wszystkie działy merytoryczne oraz 2 działki budowlane na Kamiennej Górze, przy ul. Korzeniowskiego 12 oraz 9. Przy Korzeniowskiego 12 miała się docelowo znaleźć siedziba dyrekcji, administracji, biblioteki wraz z czytelnią i salką projekcyjną. Dokumentacja budowy została przygotowana i przekazana wykonawcy tj. Przedsiębiorstwu Budownictwa Komunalnego w Gdyni. Budowa obiektu miała się zakończyć w 1987 r. Budynek przy Korzeniowskiego 9 miał docelowo służyć  Działowi Sztuki wraz ze zbiorami, pracownią konserwatorską oraz warsztatami. W chwili przekazania Muzeum przygotowywano projekt architektoniczny obiektu. Pawilon Wystawowy przy ul. Waszyngtona wymagał znacznej modernizacji, poprawy warunków bezpieczeństwa dla przebywających w nim pracowników merytorycznych.

Rada Muzeum i pierwsza wystawa stała

W 1984 r. na wniosek Dyrektora Muzeum Wojciecha Zielińskiego Prezydent Miasta powołał I Radę Muzeum Miasta Gdyni w składzie prof. Stanisław Gierszewski, doc. Mieczysław Widernik, prof. Donald Steyer, kmdr dr Rafał Witkowski, prof. Andrzej Ropelewski, dr Edmund Kosiarz, inż. Jerzy Heidrych. Jej Przewodniczącym został prof. S. Gierszewski a sekretarzem dr Włodzimierz Krause. Kadencja I Rady trwała do 1987 r. W 1988 r. decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków MMG zostało wpisane do rejestru instytucji upowszechniania kultury prowadzonego przez Wydział Kultury i sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku.

Zespół merytoryczny w pierwszym okresie działalności skoncentrował się na inwentaryzowaniu przejętych z MBP zbiorów oraz przygotowaniu pierwszej wystawy historycznej pt. Gdynia dawna i nowa, obejmującej czasy od prehistorii miejsca lokalizacji Gdyni, jej okres przed urbanistyczny, miasta symbolu sukcesu dwudziestolecia międzywojennego Polski oraz Polski Ludowej. Wystawa została bardzo dobrze przyjęta przez społeczność Gdyni, jej trwałym zapisem była publikacja katalogu, którego autorkami były: Barbara Mikołajczuk, Dagmara Płaza-Opacka, Barbara Spigarska.

Dyrekcja Stefanii Lemańskiej i zmiany lat 90.

W 1988 r. zaszła zmiana na stanowisku dyrektora Muzeum, odszedł W. Zieliński a w jego miejsce Prezydent Miasta powołał  Stefanię Lemańską. W okresie jej działalności na tym stanowisku zaszły dość istotne zmiany w strukturze wewnętrznej oraz kadrowej instytucji. Należy również podkreślić, że w kraju dokonała się swego rodzaju rewolucja ustrojowa, państwo polskie zyskało pełną suwerenność oraz demokratyczny ustrój wewnętrzny. Na poziomie lokalnym wprowadzono samorząd terytorialny, który wziął pełną odpowiedzialność za warunki życia i funkcjonowanie społeczności. W pierwszym 10-leciu MMG w pawilonie wystawowym przygotowało 76 wystaw czasowych, które obejrzało 230 tys. osób^.

Za Dyrekcji S. Lemańskiej w MMG władze miasta przejęły działki muzealne przy ul Korzeniowskiego 9 i 12, w połowie lat 90. zamknięto pawilon wystawowy, będący bazą wystawienniczą Muzeum. Zespół merytoryczny oraz zbiory przeniesiono do tymczasowej siedziby przy ul. Chrzanowskiego 14. W wyniku zmian strukturalnych zlikwidowano stanowiska wicedyrektora, samodzielnego archeologa, a pozyskane zbiory w okresie działalności na tym stanowisku B. Spigarskiej przekazano do Muzeum Archeologicznego w Gdańsku. Ponadto zlikwidowano pracownię fotograficzną, plastyczną oraz stanowisko dokumentalisty. Nastąpiły również znaczne zmiany w obsadzie kadrowej. Mimo trudnych warunków funkcjonowania zrealizowano szereg ważnych wystaw.

Nowy etap rozwoju – dyrekcja Dagmary Płaza-Opackiej

W latach 1998–2013 w wyniku rozstrzygnięć Komisji Konkursowej Prezydent Miasta Wojciech Szczurek na stanowisko Dyrektora MMG  na 3 kolejne kadencje powoływał Dagmarę Plaza-Opacką, absolwentkę historii Uniwersytetu Gdańskiego, ze specjalnością muzealnictwo. W trakcie I kadencji zapadła strategiczna decyzja władz miasta o budowie docelowej siedziby MMG. Budynek zlokalizowano w centrum miasta, przy ul. Zawiszy Czarnego. Na mocy porozumienia władz miasta z dowództwem Marynarki Wojennej RP projektowany gmach miał stać się siedzibą dla 2 odrębnych instytucji,  MMG oraz Muzeum Marynarki Wojennej. Do momentu oddania do użytku nowej siedziby, działalność wystawiennicza Muzeum realizowana była w Sali Wystawowej w Centrum Gemini oraz różnych miejscach w przestrzeni publicznej miasta.

Budowa od podstaw nowego budynku muzealnego była jedną z pierwszych tego typu w kraju. Nowoczesny wielokondygnacyjny obiekt, jest gmachem charakterystycznym, dostosowanym do klimatu miejsca i tradycji urbanistycznych miasta. Jego powierzchnia całkowita wynosi 3 tys. 272 m², w tym wystawiennicza 1712 m², umożliwia prowadzenie stabilnej działalności i realizowanie coraz bardziej złożonych funkcji i zadań stawianych współczesnej placówce muzealnej.

Nowa siedziba i wystawa stała (2007)

Uroczyste otwarcie budynku muzealnego nastąpiło w listopadzie 2007 r. i dokonał tego ówczesny prezydent RP, prof. Lech Kaczyński.

Centralną ekspozycją w nowym gmachu była wystawa stała przygotowana przez zespół merytoryczny Muzeum i zrealizowana według projektu przygotowanego przez prof. Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku, Aleksandra Widyńskiego oraz Barbary Widyńskiej. Wystawa w sposób nowoczesny, z wykorzystaniem środków cyfrowych i audio-wizualnych obrazowała przełomowe etapy dziejów wsi i miasta Gdyni, z uwzględnieniem również jego tragicznych momentów w dobie powojennej.

Frekwencja i pozycja MMG jako centrum kultury

Poprawa warunków funkcjonowania MMG skutkowała wzrostem frekwencji na organizowanych wystawach. W roku poprzedzającym oddanie nowego gmachu frekwencja wynosiła 35 tys. 75 osób zwiedzających wystawy w różnych obiektach miasta, po otwarciu gmachu skokowo wzrosła do 46 tys. 713 oraz 4 tys.912 na różnego rodzaju wydarzeniach kulturalno-artystycznych: konferencjach naukowych, wykładach, koncertach, promocjach w nowej siedzibie. Różnorodność form relacji z otoczeniem społecznym spowodowało, ze MMG stało się istotnym dla mieszkańców centrum życia kulturalnego.

Dorobek zbiorów, wystaw i publikacji

W roku 30-lecia istnienia placówki, udokumentowanego publikacją sumującą trzy dekady jej aktywności  zbiory MMG wyniosły 61 tys. 543 obiekty, zbiory biblioteczne 10 tys. 926 vol., a dorobek wystawienniczy w obiektach muzeum liczył 586 wystaw, które zwiedziło 1382350 osób. Należy podkreślić, że MMG prezentowało zbiory  na ponad 160 wystawach organizowanych przez inne muzea i instytucje krajowe i zagraniczne. Muzeum zrealizowało też własne ekspozycje w Rijece i Kosowie [b. Jugosławia], Plymouth [Wielka Brytania], w Kotce [Finlandia] oraz w Kilonii [RFN]. Prace artystów uczestniczących w międzynarodowych Nadbałtyckich Triennale Miniatury Tkackiej prezentowane były w USA i Australii.

Dorobkiem placówki jest jej kadra merytoryczna, spośród której część przy wsparciu MMG osiągnęła stopnie naukowe doktora, a także studia podyplomowe z zakresu muzealnictwa. Znalazło to odbicie w aktywności publikacyjnej zespołu merytorycznego, w której oprócz wydawnictw katalogów towarzyszących kolejnym ekspozycjom realizowanym przez MMG, rozwinięto szeroki program wydawniczy prac monograficznych oraz zbiorów studiów i materiałów. Jak na stosunkowo nieliczny zespół merytoryczny dorobek – ponad 50 katalogów oraz 13 publikacji monograficznych i zbioru studiów był znaczący.

Nowa dyrekcja i redefinicja programu MMG

W związku z przejściem dyr. Dagmary Plaza-Opackiej na emeryturę, Prezydent Gdyni powołał na stanowisko dyrektora MMG dr. Jacka Friedricha, absolwenta Historii Sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, pracownika naukowego Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego. Prezydent Miasta zatwierdził nową strukturę MMG, po latach starań, odtworzono stanowisko zastępcy dyrektora, które objęła historyk sztuki Agata Abramowicz. Nowa ekipa przyjęła program przebudowy struktury wewnętrznej oraz kadrowej MMG, który odpowiadałby w większym stopniu nowym wyzwaniom programowym placówki muzealnej.

Część zmian miała charakter kosmetyczny, przykładowo jak zmiana nazwy Działu Dokumentacji Historii Miasta i Portu w Dział Historyczny, czy też dotychczasowego Działu Oświatowo-Naukowego w Ośrodek Edukacji. Powstały jednakże zupełnie nowe jednostki organizacyjne odzwierciedlające nowe trendy w zakresie zabezpieczenia źródeł finansowania aktywności wystawienniczej muzeum o środki z grantów zewnętrznych. Zadanie to powierzono nowemu Działowi Projektów. Nową jednostką organizacyjną był Dział Komunikacji i Promocji oraz Dział Wydawnictw.  Zmianom strukturalnym towarzyszyła znaczna wymiana kadry merytorycznej oraz przesunięcie części etatów z Działu Administracyjno-Organizacyjnego (stanowiska administracyjne, obsługi ekspozycji, zespół rzemieślników, likwidacja stanowiska konserwatora eksponatów). „Modyfikacja profilu MMG i ukierunkowanie go na kwestie nowoczesności i projektowania skłoniła nas także do przebudowy identyfikacji wizualnej instytucji, łącznie z wprowadzeniem nowego znaku graficznego Muzeum”.

Do nowego wizerunku muzeum, symbolu nowoczesności nie pasował już relikt starej zabudowy Domek Abrahama, będący pierwotną siedzibą muzeum, który został przez władze miasta zwrócony jego prawowitym właścicielom. Na przestrzeni istnienia instytucji muzealnej była to kolejna redukcja stanu posiadania, po działkach na Kamiennej Górze, Pawilonie Wystawowym i w końcu siedziby przy Starowiejskiej 30.

Nowy profil ideowy i zmiany wizerunkowe

Zmiany ustrojowe i  kadrowe miały w większym stopniu gwarantować realizację nowego programu ideowego MMG.

„Poprzez prezentację wyróżniających Gdynię zjawisk, specyficznych uwarunkowań miasta portowego, oraz niezwykłych okoliczności, w których to miasto powstało, postanowiliśmy objaśniać nowoczesność i jej rozmaite aspekty. Za szczególnie ważny dla nas aspekt nowoczesności uznaliśmy projektowanie. Działania zostały więc zaplanowane tak, aby w profilu MMG dominowały trzy obszary: Gdynia, nowoczesność i projektowanie”.

Nowa wystawa stała i korekta programu (2015-2019)

Integralną częścią przebudowy wewnętrznej placówki był demontaż w 2015 r. dotychczasowej wystawy stałej, po 7 latach jej udostępniania publiczności, co pozwoliło na nowo zdefiniować przestrzeń muzealną poprzez wydzielenie części recepcyjnej oraz nową przestrzeń wystaw czasowych. Stosunkowo radykalny program zmian wewnątrz muzeum, organizacyjnych, kadrowych, remontowo-przestrzennych oraz profilu aktywności wystawienniczej, rozbudowy relacji z placówkami muzealnymi w kraju i zagranicą, instytucjami kultury, nowatorskimi formami promocji, w tym oprowadzeniami kuratorskimi na wystawach, towarzyszącymi im warsztatami, wyjściem w przestrzeń internetową poprzez media społecznościowe (facebook, twitter, instagram), Archiwum Cyfrowe,  skutkowały zmianą w postrzeganiu instytucji przez otoczenie zewnętrzne, licznymi nagrodami i wyróżnieniami dyrekcji oraz zespołów pracowniczych.

Z drugiej strony w wymiarze liczbowym, nastąpił wyraźny spadek frekwencji zwiedzających prezentowanych wystaw w 2016 r. do 26 tys.170 osób, co zostało trafnie odczytanie przez kierownictwo muzeum. Dzięki otwarciu historycznej wystawy stałej w 2017 r. oraz wystawy poświęconej 500-leciu reformacji „udało się wzmocnić historyczny profil Muzeum, który w ostatnich latach był nieco przysłonięty przez działania z zakresu sztuk wizualnych”. Przywrócenie pewnej równowagi w programie wystawienniczym oraz działalności edukacyjnej przyczyniło się do wzrostu frekwencji o 50% do 39 tys. 773 osób korzystających z oferty muzealnej.

Nowa wystawa stała Gdynia – dzieło otwarte oparta została na nowatorskim założeniu przybliżenia dziejów Gdyni miasta poprzez wielowątkowe „mikrohistorie skupione wokół eksponowanych osób, obiektów, fotografii, instalacji” w kontekście europejskim. Istotą „novum” jest wymienność poszczególnych eksponowanych modułów, co stwarza możliwość „odświeżania” i aktualizowania prezentowanego materiału bez konieczności przebudowy całej wystawy.  W 2019 r., po 3 latach funkcjonowania wystawy stałej w nowej odsłonie oraz stabilizacji pracy MMG, jego wyniki frekwencyjne były wysokie, osiągnięto 48 tys. 878 odwiedzających obiekt, w tym uczestników różnych form wydarzeń organizowanych w placówce.

Dyrekcja Karin Moder – najnowsza działalność

W 2020 r. nastąpiła zmiana kierownictwa placówki, dyrektorem MMG została Karin Moder, absolwentka skandynawistyki na Uniwersytecie Gdańskim oraz studiów podyplomowych z etnologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, osoba o dużym doświadczeniu zawodowym w zakresie funkcjonowania kultury w aglomeracji trójmiasta. Zastępcą dyr. została wieloletnia pracowniczka MMG, absolwentka historii na Uniwersytecie Gdańskim Marzena Markowska. Pierwsze lata pracy zespołu MMG pod nowym kierownictwem przypadły na trudny okres trwania pandemii. Ze względu na obostrzenia sanitarne placówki kultury i nie tylko one były zamknięte w całym kraju, w tym i w Gdyni. Wiązało się to oczywiście z ograniczeniem działalności MMG i ogromnym spadkiem frekwencji. Odbudowa po tym załamaniu będzie długotrwała, w 2022 r. – 29 tys. 417; w 2023 r. – 27 tys. 481. Oczywiście prace naukowe, publikacyjne oraz popularyzacyjne są realizowane. Na podkreślenie zasługuje rozpoczęte wielotomowe wydawnictwo dziejów miasta, którego tom 1 ukazał się przy współpracy Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego w 2023 r. Zainicjowano również przy współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Gdańskiego serię naukową Gdynia w Nowym Świetle, której celem jest prezentacja najnowszych monografii tematycznych poświęconych Gdyni i ludziom z nią związanych. Pierwszą publikacją w serii jest pierwsza naukowa biografia  budowniczego portu, inżyniera Tadeusza Wendy.

Podsumowanie roli Muzeum Miasta Gdyni

Muzeum Miasta Gdyni na trwałe wpisało się w pejzaż instytucji kultury miasta. Gromadzi i udostępnia zbiory z zakresu historii i sztuki związane z dziejami  miasta i jego społeczności, prowadzi niezwykle różnorodne formy upowszechnienia wiedzy o przeszłości i teraźniejszości, wpływając zarazem na jego wizerunek – symbolu nowoczesności.

autorka: Dagmara Płaza-Opacka (2025 r.)