Archeologia

Archeologia jest nauką zajmującą się badaniem materialnych pozostałości kultury, w szczególności w odniesieniu do czasów prehistorycznych (tj. przed wprowadzeniem do użycia na szeroką skalę pisma). Najstarsze przejawy zainteresowania mieszkańców Pomorza reliktami pradziejów przekazują już średniowieczne kroniki, lecz początek badań archeologicznych we współczesnym tego słowa znaczeniu przypada dopiero na drugą połowę XIX wieku. Pionierami archeologii w rejonie Gdyni byli najpierw uczeni niemieccy związani z Towarzystwem Przyrodniczym w Gdańsku oraz Muzeum Prowincjonalnym Prus Zachodnich, Abraham Lissauer i Hugo Conwentz. W regionie działali też archeolog-amator, proboszcz parafii pw. św. Michała Archanioła w Gdyni-Oksywiu ks. Piotr Roszczynialski oraz dyrektor Muzeum Archeologicznego w Krakowie Gotfryd Ossowski. Drugi z nich napisał pierwszą polskojęzyczną syntezę pradziejów Pomorza Wschodniego (wtedy Prus Królewskich). Do 1918 r. zidentyfikowano szereg cmentarzysk z wczesnej epoki żelaza, składających się z pochówków popielnicowych kultury pomorskiej, przede wszystkim na terenie Oksywia i Obłuża, ale także Cisowej, Redłowa i Małego Kacka.

Historia badań archeologicznych

Dwudziestolecie międzywojenne przyniosło intensyfikację badań archeologicznych, kierowanych przede wszystkim przez założyciela poznańskiej archeologii, Józefa Kostrzewskiego. Dokonał ona licznych odkryć o fundamentalnym znaczeniu dla wiedzy o gdyńskiej prehistorii. Zalicza się do nich np. osadę z młodszej epoki kamienia (neolitu) z okolic Placu Kaszubskiego w Śródmieściu, czy cmentarzysko z młodszego okresu przedrzymskiego i okresu wpływów rzymskich na terenach obecnego portu Marynarki Wojennej RP w Oksywiu. Poza J. Kostrzewskim badania archeologiczne na terenie Gdyni prowadzili jego uczniowie: m. in. A. Karpińska na wyżej wspomnianym cmentarzysku z Oksywia, T. Waga na kurhanach położonych w ramach współczesnych dzielnic Chylonii i Cisowej, czy ks. Władysław Łęga podsumowując stan wiedzy na temat wczesnego średniowiecza w Gdyni. Od lat 30. wykopaliska archeologiczne były prowadzone także przez Muzeum Miejskie w Gdyni pod przewodnictwem Janiny Krajewskiej. Dzięki nim odkryto nowe groby skrzynkowe z wczesnej epoki żelaza w Śródmieściu, Małym Kacku i Obłużu. Wybuch II Wojny Światowej przerwał postęp tych prac i doprowadził do rozproszenia oraz zagubienia większości znalezisk i ich dokumentacji.

Bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych w 1945 r. aktywność archeologów w rejonie Gdyni spadła i tylko sporadycznie prowadzono badania terenowe. Od 1962 r. badania powierzchniowe ukierunkowane na identyfikację nowych stanowisk archeologicznych oraz okazjonalnie podejmowane wykopaliska były prowadzone przez Muzeum Archeologiczne w Gdańsku (MAG). W tym zakresie szczególnie istotne dla poszerzenia wiedzy o pradziejach Gdyni miał program Archeologiczne Zdjęcie Polski realizowanego w latach 80. Dzięki badaniom prowadzonym przez MAG udało się m.in. rozpoznać powierzchniowo nieliczne stanowiska z późnej epoki brązu, powiększyć kolekcję popielnic z wczesnej epoki żelaza, czy zadokumentować obecny stan zachowania dwóch grodzisk wczesnośredniowiecznych. Przez cały czas swojego istnienia, do MAG napływały przypadkowo znalezione na terenach Gdyni zabytki, np. siekierki kamienne czy groty krzemienne z epoki kamienia, siekierki brązowe z wczesnej epoki brązu, czy groty brązowe z późnej epoki brązu. W latach 80. do badań na terenie Kępy Oksywskiej przystąpiło na krótko Muzeum Miasta Gdyni, w którym funkcję archeologa pełniła Barbara Spigarska. Począwszy od lat 90. ubiegłego wieku obserwuje się intensyfikację wykopalisk poprzedzających inwestycje (tzw. archeologii ratowniczej) prowadzonych przez komercyjne firmy, szczególnie w zachodnich dzielnicach Gdyni: Wielkim Kacku, Dąbrowie, Wiczlinie i Chwarznie. Udało się dokonać kilku spektakularnych odkryć takich jak np. skarb w wczesnej epoki żelaza w dolinie rzeki Kaczej. Prowadzone badania ratownicze oraz nadzory nad inwestycjami budowlanymi skutkują stałym przypływem materiałów i danych na temat pradziejów Gdyni.

autor: Mateusz Cwaliński (2024 r.)

Bibliografia

1. M. Cwaliński, Badania archeologiczne w Gdyni, [w:] „Monografia Gdyni”, t. 1, Niepoznana. Gdynia i okolice do XII wieku, red. J. Krzemień, E. Siwek, M. Szerle, Muzeum Miasta Gdyni, Uniwersytet Gdański, 2023.
2. Antoniewicz J., Losy gdańskich zabytków prehistorycznych, „Jantar” 1947, nr 6 (2), s. 176–181.
3. Berendt G., Die Pommerellischen Gesichtsurnen, „Schriften der Königlichen Physikalisch-Ökonomischen Gesellschaft zu Königsberg” 1872, Nr. 13, s. 89–125.
4. Berendt G., Nachtrag zu den Pommerellischen Gesichtsurnen, „Schriften der Physikalisch-Ökonomischen Gesellschaft zu Königsberg” 1877, Nr. 18, s. 113–160.
5. Cieślik E., W kręgu kamieni, „National Geographic” 22 March 2009, httpss.//www.national-geographic.pl/traveler/artykul/w-kregu-kamieni, dostęp: 16.08.2023.
6. Conwentz H., Vorgeschichtliche Sammlung, „Amtlicher Bericht über die Verwaltung der Naturhistorischen, Archäologischen und ethnologischen Sammlungen des Westpreußischen Provinzional-Museum” 1889 (1888), Nr. 8, s. 15.
7. Conwentz H., Vorgeschichtliche Sammlung, „ Amtlicher Bericht über die Verwaltung der Naturhistorischen, Archäologischen und ethnologischen Sammlungen des Westpreußischen Provinzional-Museum” 1893 (1892), Nr. 13, s. 21–34.
8. Conwentz H., Vorgeschichtliche Sammlung, „ Amtlicher Bericht über die Verwaltung der Naturhistorischen, Archäologischen und ethnologischen Sammlungen des Westpreußischen Provinzional-Museum” 1900 (1899), Nr. 20, s. 27–47.
9. Conwentz H., Vorgeschichtliche Sammlung, „ Amtlicher Bericht über die Verwaltung der Naturhistorischen, Archäologischen und ethnologischen Sammlungen des Westpreußischen Provinzional-Museum” 1902 (1901), Nr. 22, s. 28–55.
10. Conwentz H., Vorgeschichtliche Sammlung, „ Amtlicher Bericht über die Verwaltung der Naturhistorischen, Archäologischen und ethnologischen Sammlungen des Westpreußischen Provinzional-Museum” 1904 (1903), Nr. 24, s. 26–31.
11. Conwentz H., Vorgeschichtliche Sammlung, „ Amtlicher Bericht über die Verwaltung der Naturhistorischen, Archäologischen und ethnologischen Sammlungen des Westpreußischen Provinzional-Museum” 1908 (1907), Nr. 28, s. 26.
12. Dzięgielewski K., Materiały do studiów nad osadnictwem ludności kultury łużyckiej i pomorskiej na terenie Kępy Oksywskiej, „Pomorania Antiqua” 2010, nr 23, s. 125–161.
13. Dzięgielewski K. i in., Contextualisation of the Early Iron Age Hoard of Bronze Objects Discovered in Gdynia-Karwiny, Site 1, „Recherches Archéologiques. Nouvelle Serie” 2019, no 10 (2018), s. 21–78.
14. Förstemann E., Das Nördliche Pommerellen und seine Alterthümer, „Neue Preussiche Provinzial Blätter” 1851, Nr. 9, s. 257–275.
15. Fudziński M., Dzieje badań prehistoryczych na terenie Gdyni, „Rocznik Gdyński” 2013, t. 25, s. 11–29.
16. Fudziński M., Historia jednego odkrycia. Pierwsze ratownicze badania archeologiczne w powojennej Gdyni, „Rocznik Gdyński” 2014, t. 26, s. 90–98.
17. Fudziński M., Fudziński P., Pradzieje Gdyni Zachód, [w:] Gdynia Zachód. Z przeszłości w przyszłość, red. T. Stegner, Gdańsk–Gdynia 2014, s. 12–48.
18. Fudziński M., Fudziński P., Archeologia z gdyńskich lasów, „Rocznik Gdyński” 2015, t. 27, s. 38–47.
19. Fudziński M., Fudziński P., Archeologia bez archeologa – znaleziska zabytków brązowych z terenu Gdyni i Kazimierza oraz miejscowości Uniradze, [w:] XIX Sesja Pomorzoznawcza, Szczecin, 21–22 Listopada 2013 r. (Acta Archaeologica Pomoranica, t. V), red. A. Janowski i in., Szczecin 2015, s. 57–65.
20. Gąsowski J., Z dziejów polskiej archeologii, Warszawa 1970.
21. Gula M., Bursztynowa plastyka figuralna epoki kamienia w Polsce, „Archeologia Polski” 1977, nr 22 (2), s. 369–387.
22. Jasnosz S., Ocalałe materiały z cmentarzyska w Oksywiu, „Fontes Archaeologici Posnanienses” 1972, nr 21, s. 148–167.
23. Kalka P., Sprawozdanie z wyników badań wykopaliskowych w Gdyni-Wiczlinie, 2011, [maszynopis], Pro-Archeo-Mosty.
24. Kalka P., Na przełomie er. Rzymskim Szlakiem Bursztynowym, „Rocznik Gdyński” 2013, t. 25, s. 57–65.
25. Karpińska A., Nowe nabytki Działu Przedhistorycznego Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu w latach 1923–1925, „Przegląd Archeologiczny” 1927, nr 3 (3), s. 234–248.
26. Kobyliński Z., Zarządzanie dziedzictwem archeologicznym a „wolność nauki”, „Sprawozdania Archeologiczne” 1999, nr 51, s. 331–341.
27. Kobyliński Z., Quo vadis archaeologia? O przyszłości badań nad przeszłością, „Archeologia Polski” 2003, nr 48 (1–2), s. 223–234.
28. Kocińska M.K., Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w 2017 roku w Gdyni przy ul. Marynarskiej 14, Stanowisko 7 (AZP 7-43/18), [maszynopis], Pracownia Archeologiczno-Konserwatorska Maria Karolina Kocińska.
29. Kostrzewski J., Z pradziejów Wybrzeża Polskiego. Osada z młodszej epoki kamiennej w Gdyni, „Roczniki Korporacji Studentów Uniwersytetu Poznańskiego Pomerania” 1926, t. I, s. 43–45.
30. Kostrzewski J., Nowe nabytki Działu Przedhistorycznego Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu za lata 1922–1923, „Przegląd Archeologiczny” 1927, nr 3 (3), s. 221–233.
31. Kostrzewski J., Dzieje polskich badań prehistorycznych, Poznań 1949.
32. Kostrzewski J., Pradzieje Pomorza, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966.
33. Kostrzewski J., Epoka wspólnoty pierwotnej, [w:] Historia Pomorza, t. I: Do roku 1466, cz. 1, red. G. Labuda, Poznań 1969, s. 83–216.
34. Król D., Dokumentacja z badań archeologicznych prowadzonych na terenie parku Kolibki w 2005 roku, [maszynopis], Muzeum Archeologiczne w Gdańsku.
35. Król D., Pierwsi mieszkańcy z epoki kamienia, najstarsi łowcy, zbieracze i rolnicy na terenie Gdyni, „Rocznik Gdyński” 2013, t. 25, s. 30–36.
36. Król D., Epoka kamienia w badaniach Józefa Kostrzewskiego na Pomorzu Wschodnim, [w:] Józef Kostrzewski, Archiwum pamięci archeologii Pomorza, t. 2, red. K. Godon, Gdańsk 2020, s. 38–66.
37. Król D., Starski M., Sprawozdanie z badań archeologicznych na terenie założenia pałacowo-ogrodowego w Gdyni-Kolibkach w sezonie 2006, [maszynopis], Muzeum Archeologiczne w Gdańsku.
38. Król D., Starski M., Sprawozdanie z badań archeologicznych na terenie założenia pałacowo-ogrodowego w Gdyni-Kolibkach w sezonie 2007, [maszynopis], Muzeum Archeologiczne w Gdańsku.
39. Kwapiński M., Korpus kanop pomorskich, cz. I: Pomorze, Gdańsk 1999.
40. La Baume W., Urgeschichte der Ostgermanen, Danzig 1934.
41. Łęga W., Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk, Toruń 1930.
42. Lissauer A., Die prähistorischen Denkmäler der Provinz Westpreußen und angrenzenden Gebieten, Leipzig 1887.
43. Łuka A., Działalność Muzeum Archeologicznego w Gdańsku w latach 1953–1963, „Pomerania Antiqua” 1965, nr 1, s. 9–50.
44. Łuka L.J., Kultura wschodniopomorska na Pomorzu Gdańskim, Wrocław–Warszawa–Kraków 1966.
45. Nowe wykopaliska, „Z Otchłani Wieków” 1928, nr 3 (1), s. 14–16.
46. Nowe wykopaliska, „Z Otchłani Wieków” 1932, nr 7 (4–5), s. 67–76.
47. Nowe wykopaliska, „Z Otchłani Wieków” 1933, nr 8 (6), s. 99–104.
48. Nowe wykopaliska, „Z Otchłani Wieków” 1935, nr 10 (4–5), s. 67–71.
49. Nowe wykopaliska, „Z Otchłani Wieków” 1937, nr 12 (1–2), s. 19–23.
50. Odyniec W., Przeszłość Gdyni, [w:] Dzieje Gdyni, red. R. Wapiński, Gdynia 1980, s. 11–22.
51. Ossowski G., Prusy Królewskie. Zabytki przedhistoryczne ziem polskich, t. I, Kraków 1879.
52. Ossowski G., Mapa archeologiczna Prus Zachodnich (dawniej Królewskich) z przyległymi częściami Wlk. Księstwa Poznańskiego, Kraków 1881.
53. Piaszykowa M., Nabytki Działu Przedhistorycznego Muzeum Wielkopolskiego w latach 1933–1937, „Fontes Archaeologici Posnanienses” 1955, nr 6, s. 162–223.
54. Piotrowska D., Biskupin 1933–1996, Archaeology, Politics and Nationalism, „Archaeologia Polona” 1997, nr 35–36, s. 255–285.
55. Podgórski J.T., Pomogli archeologom, „Z Otchłani Wieków” 1971, nr 37, s. 305.
56. Podgórski J.T., Gdynia-Witomino, woj. gdańskie. Nowe odkrycia na Pomorzu Gdańskim, „Pomorania Antiqua” 1977, nr 7, s. 489–491.
57. Prinke A., Wykopaliska, polemiki, Instytut Bałtycki i... rodzinne wczasy, Józefa Kostrzewskiego związki z Pomorzem Gdańskim, [w:] Józef Kostrzewski, Archiwum pamięci archeologii Pomorza, t. 2, red. K. Godon Gdańsk 2020, s. 3–37.
58. Rajewski Z., Nowe nabytki Działu Przedhistorycznego Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu w latach 1926–1927, „Przegląd Archeologiczny” 1928, nr 4 (3), s. 248–265.
59. Ratajczyk Z., Osadnictwo wczesnośredniowieczne Gdyni i najbliższej okolicy w świetle badań archeologicznych, „Rocznik Gdyński” 2013, nr 25, s. 66–81.
60. Ratajczyk Z., Felczak O., Dokumentacja archeologiczna badań wykopaliskowych Gdynia-Kolibki, Kościółek Św. Józefa, 1998, [maszynopis], Muzeum Archeologiczne w Gdańsku.
61. Rembisz-Lubiejewska A., Opracowanie materiałów zabytkowych z badań archeologicznych przeprowadzonych w 2017 roku w Gdyni przy ul. Marynarskiej 14, Stanowisko 7 (AZP 7-43/18), [maszynopis], Pracownia Archeologiczno-Konserwatorska Maria Karolina Kocińska.
62. Ślusarska K., Połczyński Ł., Wyniki ratowniczych badań wykopaliskowych na stanowisku wielokulturowym Gdynia Wielki Kack 10, Gm. Loco, woj. pomorskie, „Pomorania Antiqua” 2015, nr 24, s. 239–252.
63. Spigarska B., Badania archeologiczne na terenie Gdyni, „Rocznik Gdyński” 1984, t. 5, s. 30–33.
64. Spigarska B., Łosiński W., Gdynia-Oksywie, woj. gdańskie. Stanowisko 43, „Informator Archeologiczny” 1987, nr 21, s. 142.
65. Sprockhoff E., Jungbronzezeitliche Formenkreise an der unteren oder und unteren Weichsel, „Blätter für Deutsche Vorgeschichte” 1931, Nr. 8, s. 4–32.
66. Sprockhoff E., Jungbronzezeitliche Hortfunde der südzone des nordischen Kreises (Periode V), Vol. 1–2, Mainz 1956.
67. Strobin A., Ceramika naczyniowa kultury oksywskiej, Gdańsk 2011.
68. Szczepański S., Archeologia w służbie nazistów – czyli rzecz o działalności „Wydziału Wykopalisk” SS-Ahnenerbe na stanowiskach w Starym Dzierzgoniu i Starym Mieście (1935–1937), [w:] Z dziejów badań archeologicznych na Pomorzu Wschodnim, red. M. Fudziński, H. Paner, Gdańsk 2014, s. 223–246.
69. Szymańska A., Sprawozdanie z badań wykopaliskowych prowadzonych na cmentarzysku kultury pomorskiej w Gdyni-Wzgórze Nowotki, „Sprawozdania Archeologiczne” 1966, nr 18, s. 90–94.
70. Waga T., Pomorze w czasach przedhistorycznych, Toruń 1934.
71. Wiklak H., Stanowiska archeologiczne w najbliższej okolicy Gdańska, „Sprawozdania Archeologiczne” 1959, nr 6, s. 165–74.
72. Zaborowski J., Uwagi o cmentarzysku w Gdyni-Oksywiu, „Wiadomości Archeologiczne” 1992, nr 52 (1), s. 87–90.