Pod znakiem grodzisk. Wczesne średniowiecze.

Wczesne średniowiecze to ostatni okres poprzedzający czasy, kiedy dzieje Gdyni są naświetlone przez źródła pisane. Niewątpliwie rozwój osadnictwa na terenie Gdyni wynikał w dużej mierze z uwarunkowań środowiskowych, bo stanowiska archeologiczne o metryce wczesnośredniowiecznej zostały odkryte w obrębie Kępy Oksywskiej oraz w dolinach erozyjnych Pojezierza Kaszubskiego, zwłaszcza w dolinie Kaczej.

Okres rozciągający się między VI w. a początkiem XIII w. niewątpliwie nie może być opisany jako stabilny, jednostajny rozwój osadnictwa. Od momentu pojawienia się Słowian przez rozwój wodzowskich struktur plemiennych po czasy, kiedy wschodnia część Pomorza znalazła się w centrum zainteresowania pierwszych władców piastowskich w Wielkopolsce – rejon Gdyni został dotknięty szeregiem wydarzeń, które tylko w niewielkim stopniu jesteśmy w stanie odtworzyć.

Rozwój skupiska oksywskiego prawdopodobnie rozpoczął się na przełomie wieków IX i X. Niemal wszystkie znane i badane stanowiska można datować na XI-XII w. Taki horyzont reprezentują grodzisko w Oksywiu wraz z pobliską osadą oraz osady w dzielnicach Obłuże i Wielki Kack. Na ten czas można datować cmentarzyska zarówno z Kępy Oksywskiej (wsie Kosakowo i Stefanowo), jak i okolic doliny Kaczej (dzielnice Wielki Kack i Witomino). Również odkryte na tym terytorium skarby (dzielnica Mały Kack i wieś Pierwoszyno) pochodzą z tego czasu.

Najwięcej punktów osadniczych odnotowano na Kępie Oksywskiej, która będąc izolowaną i trudno dostępną wysoczyzną, zapewniała dogodne warunki osadnicze oraz obronne.

• 
  Trzewik pochwy miecza odkryty w Gdyni-Oksywiu
• 
  Grzebień z poroża znaleziony w Gdyni-Oksywiu

Późne pojawienie się Słowian

Schyłek starożytności i początki wczesnego średniowiecza na ziemiach polskich to czas drastycznych przekształceń – które doprowadziły do rozprzestrzenienia się modelu kultury wczesnosłowiańskiej – najczęściej łączonych z pojawieniem się Słowian. Mieli oni przenieść się z terenów współczesnej Ukrainy i Białorusi i w ciągu niespełna dwustu lat zasiedlić rozległe połacie Europy Środkowo-Wschodniej, od Łaby na zachodzie po Ural na wschodzie, od Bałtyku na północy po Bałkany na południu. Problem początków kultury wczesnosłowiańskiej daleki jest od rozstrzygnięcia, jednak przy obecnym stanie wiedzy nie można nadal bezkrytycznie przyjmować teorii o wielkiej emigracji tego ludu. Najbardziej prawdopodobna jest hipoteza zakładająca przetrwanie pradziejowych populacji, które dotknął jednak kryzys kulturowy osadniczy i demograficzny. Na to nałożył się model kultury wczesnosłowiańskiej, której nośnikiem byli przybysze ze Wschodu.

Model nowej kultury można scharakteryzować jako bazujący na rolniczo-hodowlanych podstawach gospodarczych, w formach osadniczych ograniczający się do rozproszonych osiedli wznoszonych na brzegach dolin rzecznych, z dominującą rolą prostych, częściowo zagłębionych w ziemi czworobocznych budynków, z niezbyt wyrafinowanym rzemiosłem (najbardziej charakterystyczne są proste, esowato-jajowate, niezdobione garnki) oraz ciałopalnym obrządkiem pogrzebowym.

Pomorze Wschodnie znalazło się w orbicie wpływów kultury wczesnosłowiańskiej zapewne dopiero w VII w. Kulturę wczesnosłowiańską w północnej jej strefie, do której zalicza się wschodnią część Pomorza, nazywa się kulturą sukowską bądź drugim nurtem formowania się kultury Słowian.

Wczesnośredniowieczna Gdynia

Rozpoznanie archeologiczne terenów Gdyni pozwala poczynić ogólne uwagi. Ze starszego odcinka wczesnego średniowiecza nie znamy żadnych pozostałości osadnictwa z obszaru Gdyni i okolic. Odnośnie do późniejszego czasu (IX-X w.) obszar ten stał się strefą objętą akcją zasiedlenia, ale niewiele jesteśmy w stanie powiedzieć na ten temat. Prawdopodobnie w tym okresie rozpoczął się rozwój skupiska oksywskiego. Niemal wszystkie znane i badane stanowiska można datować na XI-XII w. Taki horyzont reprezentują grodzisko w Oksywiu wraz z pobliską osadą oraz osady w dzielnicach Obłuże i Wielki Kack. Na ten czas można datować cmentarzyska zarówno z Kępy Oksywskiej (wsie Kosakowo i Stefanowo), jak i okolic doliny Kaczej (dzielnice Wielki Kack i Witomino). Również odkryte na tym terytorium skarby (dzielnica Mały Kack i wieś Pierwoszyno) pochodzą z tego czasu.

Ze względu na niewystarczający stan badań każda próba opowiedzenia dziejów osadnictwa na terenie Gdyni we wczesnym średniowieczu wiąże się z trudnościami i będzie pełna luk oraz przypuszczeń. Można jedynie sugerować, że ważny ośrodek istniał na Kępie Oksywskiej. O innych skupiskach nie wiemy zbyt wiele. Centrum ośrodka oksywskiego stanowił gród wraz z grupą osad. Grodzisko to było znane badaczom od XIX w., jednak pierwsze profesjonalne badania prowadzono dopiero w XXI w. Jego chronologia może być odnoszona do końca X-XII w. W trakcie ostatnich badań pozyskano głównie fragmenty naczyń glinianych, nieokreślony przedmiot ze stopu miedzi, dwie osełki i rozcieracz kamienny. Przed 1939 r., podczas prac o niejasnym charakterze, odkryto tam m.in. trzewik pochwy miecza, sprzączkę do pasa, żużle żelazne i liczną ceramikę. Najwięcej zainteresowania wzbudziło okucie pochwy miecza uznawane zwykle za wyrób skandynawski. W świetle najnowszych studiów jest to zabytek pochodzenia zachodniobałtyjskiego (Warmia, Mazury, obwód kaliningradzki, Litwa). Chronologia występowania trzewików tej odmiany jest odnoszona do końca X-XI w.

Interesujący zespół zabytków odkryto w pobliskiej osadzie w trakcie badań Muzeum Miasta Gdyni, które prowadziła Barbara Spigarska. Z badań tych pochodzą: moneta, grzebień z poroża, paciorek bursztynowy, sprzączka żelazna, nożyce i noże.

Inne punkty osadnicze na Kępie Oksywskiej stwierdzono w okolicach Obłuża. Prawdopodobnie ważnym punktem było grodzisko usytuowane nad brzegiem Zatoki Puckiej. Na mapie topograficznej z 1940 r. zostało ono oznaczone na północnej krawędzi Wąwozu Ostrowskiego, w odległości niespełna 200 m od linii brzegowej zatoki. Niestety badania podjęte w 2005 r. nie potwierdziły istnienia grodu.

Z terenu Kępy Oksywskiej pochodzą dwie badane przed 1939 r. nekropolie. Pierwszą jest odkryte w nieznanych okolicznościach cmentarzysko w Kosakowie. Na stanowisku występowały zarówno groby z okresu wpływów rzymskich, jak i wczesnośredniowieczne. Drugą nekropolię stanowiło cmentarzysko w Stefanowie z wczesnej epoki żelaza i okresu wpływów rzymskich. Odkryto w niej wczesnośredniowieczne groby inhumacyjne. Czas funkcjonowania cmentarzyska można określić ogólnie na XI-XII w.

Znaczenie Kępy Oksywskiej w XI w. potwierdza również odkrycie skarbu srebrnych monet w 1913 r. w Pierwoszynie. Monety (co najmniej 86) i fragmenty srebrnych ozdób były owinięte tkaniną i włożone do glinianego naczynia. Wśród monet wyróżniono egzemplarze niemieckie, angielskie i duńskie. Większość nie została nigdzie opisana, a sam skarb zaginął. Znane monety z tego skarbu pozwalają określić moment jego zdeponowania na XI w.

Drugi region z większą liczbą stanowisk leży w sąsiedztwie doliny Kaczej. Odkryto tu stanowiska osadowe, pozostałości cmentarzy oraz interesujący skarb. Na relikty osadnictwa wczesnośredniowiecznego trafiono w Wielkim Kacku. W trakcie badań ratowniczych odsłonięto część osady w postaci pozostałości budynków mieszkalnych i gospodarczych. Odkryte podczas badań materiały, głównie fragmenty naczyń, pozwalają na określenie chronologii jej funkcjonowania na drugą połowę XI i początek XII w. W okolicy opisywanej osady przed 1939 r. odkryto grób inhumacyjny, w którym znajdowały się dwa fragmenty, kabłączka skroniowego oraz kolia w postaci paciorków z agatu i bursztynu. Poza opisywanym zniszczonym grobem nic nie wiemy o stanowisku, jednak wyjątkowy charakter wyposażenia, zwłaszcza obecność paciorków z agatu, wskazuje na duże znaczenie społeczne pochowanej tam osoby. Można przypuszczać, że jest to XI- lub XII-wieczna nekropolia z grobami inhumacyjnymi.

Ogółem najwięcej punktów osadniczych odnotowano na Kępie Oksywskiej, która będąc izolowaną i trudno dostępną wysoczyzną, zapewniała dogodne warunki osadnicze oraz obronne.

Gdynia jest niepoznana odnośnie do wczesnego średniowiecza. Szansą na poprawę jest podjęcie programu badań, którego ambicją byłoby zbadanie rozplanowania, wyglądu i przede wszystkim znaczenia ośrodka oksywskiego we wczesnym średniowieczu. Przy współpracy środowisk naukowych, muzealnych i wsparciu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz władz Gdyni jest to rzecz do osiągnięcia.

autor: Sławomir Wadyl (2023 r.)

Bibliografia

S. Wadyl, Pod znakiem grodzisk. Wczesne średniowiecze, [w:] „Monografia Gdyni”, t. 1, Niepoznana. Gdynia i okolice do XII wieku, red. J. Krzemień, E. Siwek, M. Szerle, Muzeum Miasta Gdyni, Uniwersytet Gdański, 2023.