Od środkowej epoki brązu do czasów celtyckich. Wczesna epoka żelaza

Okres późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza jest na terenie Gdyni czasem bardzo ciekawym. Materiały zabytkowe, datowane na środkową część epoki brązu (ok. 1300-1150/110 p. n.e.) są nieobecne na terenie Gdyni, natomiast pojawiają się nielicznie na Pomorzu Gdańskim. Wiążą się przede wszystkim z odkryciami pojedynczych zabytków metalowych lub niewielkich metalowych skarbów.

Późna epoka brązu to na terenie Pomorza Wschodniego formowanie się nowych struktur osadniczych, opartych o kulturę łużycką. Na terenie Pomorza Wschodniego mówimy o lokalnej odmianie, czyli tak zwanej grupie kaszubskiej.

W tym okresie zakładano cmentarzyska kurhanowe, w których znajdowały się groby ciałopalne. Były to pochówki w kamiennych skrzyniach oraz wielowarstwowych obwarowaniach kamiennych.

Z terenu Gdyni znany jest jeden skarb brązowy ze znaleziskiem grotu kultury łużyckiej. W okresie halsztackim [Ha C] (ok. 800/750–650/600 p.n.e.) na Pomorzu zaczęły pojawiać się cmentarzyska płaskie o zróżnicowanym obrządku pogrzebowym. W tym okresie groby były bardzo często jednostkowe (zawierały tylko jedną popielnicę). Cmentarzyska z tego okresu odkryto również w kilku punktach Gdyni (np. w dzielnicach Oksywie i Witomino). Skarb datowany na ten okres został odkryty nad rzeką Kaczą w dzielnicy Karwiny. Osada z tego okresu funkcjonowała w rejonie ulicy Żniwnej w dzielnicy Mały Kack.

Rozwój kulturowy ziem polskich w dalszej, młodszej części epoki żelaza (ok. 480-ok.300/250 p.n.e.) związany był z rozwojem kultury pomorskiej. Najbardziej charakterystycznym jej elementem były popielnice grobowe, zdobione ornamentem twarzy ludzkiej. W popielnicach spotykane były niekiedy dary w formie zabytków metalowych. Były one wykonane głównie z brązu lub żelaza. Ludność kultury pomorskiej ukrywała też cenne zabytki metalowe np. naszyjniki i bransolety w formie intencjonalnie deponowanych skarbów. Przykładem jest znalezisko brązowego napierśnika z obrębu dawnego majątku Stefanowo (obecnie dzielnica Babie Doły).

Grot brązowy kultury łużyckiej z Gdyni-Chwarzna
Popielnica z cmentarzyska w Gdyni-Oksywiu, datowana na wczesną epokę żelaza
Popielnica z cmentarzyska w Gdyni-Witominie, datowane na początek epoki żelaza
Nagolennik brązowy znaleziony w Gdyni-Karwinach
Bransoleta brązowa znaleziona w Gdyni-Karwinach
Popielnice twarzowe kultury pomorskiej znalezione na terenie Gdyni
Popielnice twarzowe kultury pomorskiej znalezione na terenie Gdyni
Popielnice twarzowe kultury pomorskiej znalezione na terenie Gdyni.
Popielnice twarzowe kultury pomorskiej znalezione na terenie Gdyni
Grób skrzynkowy kultury pomorskiej z Gdyni-Wiczlina,
Popielnice kultury pomorskiej z cmentarzyska w Gdyni-Oksywiu
Urny twarzowe z Gdyni-Redłowa (lub Małego Kacka)
Popielnica kultury pomorskiej z cmentarzyska przy ulicy Bema w Gdyni
Popielnica kultury pomorskiej z cmentarzyska w Gdyni-Redłowie

Kultura łużycka – grupa kaszubska

Materiały zabytkowe datowane na środkową część epoki brązu (około 1300 -1150/1110 p.n.e.) są nieobecne na terenie Gdyni, pojawiają się natomiast nielicznie w tej części Pomorza Gdańskiego, przede wszystkim w wyniku odkryć pojedynczych zabytków metalowych lub niewielkich skarbów albo zbiorów. Przykładem jest skarb odkryty w miejscowości Czaple (gmina Żukowo) skąd pochodzi fragment miecza i główka szpili. Niezbyt jasne jest datowanie pojedynczych siekierek brązowych z podniesionymi brzegami z okolic Wejherowa i Tczewa, które ogólnie datuje się na II okres lub na początek III okresu epoki brązu. W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku znajduje się także trzeci okaz o podobnym datowaniu. Zabytki te najprawdopodobniej były wytwarzane na Pomorzu Zachodnim, u ujścia Odry. Poza funkcją użytkową (obróbka drewna) mogły pełnić rolę obrzędowością, o czym świadczyć mogą liczne znaleziska w depozytach bagiennych. Inna teza, wysuwana w związku z dość jednolitą wagą i rozmiarami tych zabytków zakłada ich funkcję płatniczą.

W późnej epoce brązu (około 1150/1100 - około 820 p.n.e.) na terenie Pomorza Wschodniego formowały się nowe struktury osadnicze, oparte na kulturze łużyckiej. Na ten temat powstało wiele publikacji naukowych. Materiały zabytkowe tej kultury bardzo fascynowały polskiego kronikarza Jana Długosza. W swojej kronice pisał:

„Dwie zaś rzeczy ma Polska cudowne i podziwienia godne […]. Naprzód, iż na polach wsi Nochów, blisko miasta Śremu, w diecezji Poznańskiej tudzież we wsi Kozielsku na Pałukach, niedaleko miasta Łękna, rosną garnki wszelakiego rodzaju, same przez się sztuką wyłączną przyrody i bez wszelkiej pomocy ludzkiej, kształtów rozmaitych, podobne do tych, jakie ludziom służą do domowego użycia; słabe wprawdzie i miękkie, dopóki spoczywają w ziemi i w swoich jamach rodzimych, ale gdy z nich wydobyte, na wietrze albo na słońcu, stwardnieją dość mocne”.

Dziś wiemy, że Długosz widział naczynia z cmentarzyska kultury łużyckiej. Tezę o naturalnym pochodzeniu popielnice łużyckich powtarzano jeszcze dość długo. Sama kultura objęła tereny prawie całej dzisiejszej Polski, także obszary wschodnich Niemiec aż po rzekę Bug. Jej wpływy widoczne też są na terenie Słowacji. To ludność kultury łużyckiej zbudowała słynne grodzisko w Biskupinie.

Drugi jej charakterystyczny element stanowiły cmentarzyska ciałopalne. Były one niekiedy ogromne. Szczątki ludzkie po procesie kremacji wraz z darami grobowymi składano w ceramicznych urnach prosto do ziemi, niekiedy budowano wokół nich jakieś formy konstrukcji drewnianych. Liczba grobów w takich obiektach mogła sięgać nawet 2-3 tys.

Co oczywiste, na tak dużym obszarze ludność kultury łużyckiej tworzyła wiele grup lokalnych, charakteryzujących się sporym zróżnicowaniem na terenie Pomorza wschodniego, mówimy o lokalnej odmianie, czyli tzw. grupie kaszubskiej.

Najintensywniejsze osadnictwo w tym okresie obejmowało centralną część Pojezierza Kaszubskiego. To tam spotykamy największe cmentarzyska, tak jak Gapowo, Stężyca czy Skorzewo (gmina Kościerzyna) oraz Niesiołowice (gmina Stężyca). Niestety, na terenie Gdyni jak dotąd brak pewnych i rozpoznanych archeologicznie typowych łużyckich cmentarzysk kurhanowych.

Wyposażenie grobów łużyckich na Pomorzu Wschodnim obejmowało w większości naczynia pełniące funkcje popielnic oraz im towarzyszące. Zabytki metalowe, najczęściej drobne, stanowiły różne formy szpil, brzytew, szczypczyków, a dużo rzadziej, drobnego uzbrojenia. Podkreślany jest egalitarny charakter pochówków kultury łużyckiej na Pomorzu, których wyposażenie nie wskazuje na ewentualną szczególną pozycję społeczną osób pochowanych.

Badania antropologiczne materiału kostnego populacji kultury łużyckiej nie należały do częstych. Jedyna seria danych pochodząca z cmentarzyska w Siemirowicach, wskazuje, że wzrost pomorskich” łużyczan” oscylował w granicach około 160-164 cm. Wiek życia kobiet rzadko przekraczał 30 lat. Mężczyźni przeżywali z reguły kilka lat więcej. Duża była natomiast śmiertelność wśród dzieci, zwłaszcza w pierwszych latach życia.

Całości znalezisk dopełniają odkrycia skarbów brązowych oraz pojedynczych zabytków, w tym jednego z terenu Gdyni. Jest to brązowy grot włóczni przypadkowo odnaleziony w 2013 r. na terenie Chwarzna. Zabytek wchodził być może w skład większego zbioru. Kolejny brązowy grot znaleziono po drugiej stronie pradoliny Redy-Łeby w Dębogórzu. Tego typu obiekty mogą być śladami ofiar (zbiorów) wotywnych o charakterze obrzędowym.

Osady ludności łużyckiej są niemal nieznane na Pojezierzu Kaszubskim. Na terenie Gdyni nie malmy również o nich informacji. Pojedyncze fragmenty ceramiki kultury łużyckiej znamy z badań powierzchniowych w Obłużu, Redłowie oraz Oksywiu. Niestety, materiały te pozyskiwane w wyniku badań powierzchniowych są jedynymi, które w ogóle pozyskano z tych stanowisk. Należy też pamiętać o problemach, jakie często sprawia mało charakterystyczny materiał zabytkowy, który może być datowany na późną epokę brązu lub wczesną epokę żelaza. Najbliższą znaną i zbadaną wykopaliskowo osadą łużycką był prawdopodobnie niewielki obiekt w Chwaszczynie. Przez wiele lat w literaturze podkreślano znajomość praktycznie tylko jednej bogatszej osady łużyckiej, położonej na południu regionu, w okolicach Brus (gmina Brusy).

Nowy metal – nowe społeczeństwo

W początkach wczesnej epoki żelaza kultura łużycka na terenie Gdyni zaczęła stopniowo zanikać, szczególnie w VII w. p.n.e. Pod koniec epoki brązu cmentarzyska kurhanowe położony w centralnej części Pojezierza Kaszubskiego w dużej mierze były już opuszczone, użytkowano tylko pojedyncze. W ramach obrządku pogrzebowego pojawiały się niekiedy duże cmentarzyska ciałopalne. Co ciekawe, groby były jednostkowe zawierały tylko jedną popielnicę.

Cmentarzyska z tego okresu (około 800/750 - 650/600 r. p.n. e.) odkryto w kilku punktach Gdyni. Najstarsze z nich leży przy ulicy Wysockiego (ówczesne Wzgórze Nowotki). W 1956 r. i 1964 r. znaleziono tam groby skrzynkowe, z których pozyskano liczne popielnice grobowe, w tym zdobione ornamentem oczkowatym. Groby z wczesnej fazy okresu halsztackiego zostały odkryte na Oksywiu. Pierwszy z nich zawierał popielnice oraz zabytki metalowe: brązową szpilę i fragmenty bransolety. W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku znajdują się też zabytki z Witomina. Z grobu odkrytego przy drodze do Chwarzna pozyskano dwie popielnice, jednak jedna z nich była kompletnie zniszczona. Również na ten okres datowane są cmentarzyska z Obłuża oraz Wielkiego Kacka. W dwóch wyżej opisywanych przypadkach, odkryte materiały zabytkowe przekazane do dawnego Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku, uległy zniszczeniu pod koniec II wojny światowej. Z tego okresu z terenu Gdyni pochodziły dwa skarby. Pierwszy z Obłuża, mający zawierać naszyjniki brązowe oraz bransolety i ich fragmenty, zaginął prawdopodobnie około 1945 r. w wyniku działań wojennych. Drugi, z Karwin, obejmował dwa nagolenniki i brązową bransoletę, odkryte przypadkowo w pobliżu rzeki Kaczej w wyniku penetracji terenu przy użyciu wykrywacza metalu. Wyniki badań metaloznawczych wskazują na możliwość różnego pochodzenia zabytków z tego zespołu.

Materiały kultury pomorskiej pojawiają się na terenach całej Gdyni. Jej chyba najbardziej charakterystycznym elementem są popielnice grobowe, zdobione ornamentem twarzy ludzkiej. Stąd również niekiedy kultura ta była właśnie nazywana kulturą urn twarzowych. Ludność konsekwentnie przestrzegała ciałopalenia, popielnice z prochami zmarłych były chowane w skrzyniach, układanych z kamiennych płyt, uszczelnianych drobnymi kamieniami. Ich liczba mogła być różna, zwykle od kilku do kilkunastu.

Odkrycia grobów skrzynkowych na terenie Gdyni można podzielić na trzy osobne podokresy

Od XIX w. do zakończenia I wojny światowej najstarszym znanym odkryciem grobów skrzynkowych było znalezisko z 1836 r. w Redłowie. Materiały z tych odkryć przechowywane w większości w dawnym Muzeum Prowincjonalnym w Gdańsku uległy zniszczeniu pod koniec II wojny światowej;
Dwudziestolecie międzywojenne - badania w kilku dzielnicach miasta (Mały Kack, Obłuże, Cisowa) pod kierunkiem Tadeusza Wagi i Janiny Krajewskiej;
Lata powojenne po czasy współczesne - praca w Redłowie przy ulicy Hallerczyków, a przede wszystkim przy ulicach Bema i Czołgistów, również odkrycie grobu w Chwarznie, późniejsze prace ratownicze przed budową osiedla mieszkaniowego, pozwoliły odsłonić kolejne groby.

Liczba odkryć grobów skrzynkowych była więc na terenie Gdyni ogromna. Osobno należy wspomnieć o cmentarzyskach kurhanowych (Chylonia i Bernadowo). W kulturze Pomorskiej kurhany były dość rzadkie. Niestety około 80% materiału z grobów kultury Pomorskiej zaginęło w różnych okolicznościach, najczęściej pod koniec II wojny światowej.

Największą uwagę przyciągały odkrywane w grobach kultury Pomorskiej popielnice twarzowe. Motyw twarzy na tych naczyniach był odbierany przez archeologów różnorako. Według tezy sformułowanej w XIX w. były to wyobrażenia bóstw śmierci. Pogląd nie zyskał jednak aprobaty. Kolejne próby dociekań dotyczyły również samego pochodzenia popielnica twarzowych. Znane są z terenów italskich, występowały w Chiusi w środkowych Włoszech. Stamtąd idea ta rozprzestrzeniła się na tereny Danii czy środkowych Niemiec, a stąd do Polski. Koncepcja popielnic twarzowych miała też zasięg ponadregionalny, o czym świadczą liczne odkrycia w różnych częściach Europy. Przedstawienia twarzy mogły być też próbą oddania indywidualnych rysów osoby zmarłej. W popielnicach twarzowych pojawiają się niekiedy rysunki ozdób, postaci ludzkich i zwierząt, przede wszystkim jeleni. Bardzo charakterystyczne są natomiast wyobrażenia wozów i koni. Do najsłynniejszych popielnic zdobionych wizerunkiem wozów należy odkrycie w Grabowie Bobowskim (gmina Bobowo). Odkryty tam okaz ozdobiono sceną określoną jako „jazda zmarłego w zaświaty”. Widać w niej zarówno postacie ludzkie (cztery), jak i zaprzęg konny. Powożąca nim postać trzyma w ręku ogromną tarczę. Na popielnicy odkrytej w Darżlubiu (gmina Puck) wyobrażono motyw wozu wraz z ciągnącymi go zwierzętami oraz podążającą przy nim piesza postać ludzką. Wozy przedstawione na popielnicach kultury pomorskiej nawiązywały do obrzędu pogrzebu i mistycznej wędrówki dusz w zaświaty. Wyobrażenia części ubioru na popielnicach miały być uważane za części ciała ludzkiego, tworzące pewną całość.

Tak jak jej poprzednicy z kultury łużyckiej, ludność kultury pomorskiej ukrywała wyroby metalowe: naszyjniki czy bransolety w formie zbieranych i intencjonalnie dekorowanych skarbów. Być może śladem jednego z nich było znalezisko szczypiec brązowych w Kolibkach. Najciekawsze odkrycie stanowi brązowy napierśnik z terenu dawnego majątku Stefanowo (obecnie obręb Babich Dołów). Tego typu ozdoby były ważnym elementem stroju w kulturze pomorskiej. Jeden z jej najbardziej charakterystycznych elementów, czyli napierśniki - ozdoby złożone z kilku pierścieni spiętych klamrą, uznawano za typowo kobiece. Ze względu na wagę ich noszenie na co dzień byłoby kłopotliwe, są więc uważane za ozdoby okolicznościowe.

Badań osiedli kultury Pomorskiej na terenie Gdyni jest niezadowalający. Jedynymi obiektami, które mogą być wiązane z tym okresem (ogólnie wczesnej epoki żelaza) są dwie osady w Wielkim Kacku. Pochodzą stamtąd jamy, paleniska i piece różnego rodzaju. Pojedyncze obiekty osadnicze kultury pomorskiej odkryto podczas prac ratowniczych w Wiczlinie oraz na Oksywiu. Okazjonalne znaleziska ceramiki kultury pomorskiej z badań powierzchniowych mogą świadczyć o istnieniu także innych osad.

Gospodarka kultury pomorskiej opierała się nadal na rolnictwie. Nie udało się jednak na omawianym terenie odkryć żadnych mikroszczątków z ewentualnie uprawianych gatunków zbóż. Z ceramiki grobowej znalezionej na Wzgórze św. Maksymiliana i w Redłowie pochodzą odciski jęczmienia. Poza tym zbożem, podobnie jak na całym Pomorzu Wschodnim uprawiano w tym okresie pszenicę, żyto, ale także proso i groch. Ziemię uprawiano przy użyciu radła, a zboże zbierano za pomocą sierpów, brązowych i żelaznych. Zebrane zboże obrabiano w kamiennych żarnach nieckowatych lub w kamiennych rozcieraczach. Tak jak wcześniej, uzupełnieniem diety było zbieractwo. Hodowla, łowiectwo i rybołówstwo miały zabezpieczać około jedną trzecią potrzeb ówczesnej ludności. Ówczesne bydło miało tylko około 106-111 cm wysokości. Świnie budową były jeszcze zbliżone do dzików. Poza okresami silnych mrozów raczej nie trzymano ich w zamknięciu. Konie reprezentowały odmianę wschodnią, przypominały fizycznie tarpana czy konia Przewalskiego lub konika polskiego. Pies był tym okresie towarzyszem człowieka, w niektórych przypadkach można zakładać możliwości jego konsumpcji.

Podejmowano różne próby rekonstrukcji, wierzeń i obrzędowości oraz kultury duchowej ludności kultury pomorskiej. Elementami wierzeń były na pewno obserwowane siły natury, swoiste „moce sprawcze”, na przykład niszczący piorun czy życiodajny deszcz. Ogień był siłą oczyszczającą, także po śmierci, a na pewno dużą rolę odgrywa woda i siły z nią związane. Mogą o tym świadczyć przypadki składania różnego rodzaju przedmiotów, zwłaszcza brązowych, w środowisku wodnym (być może dla obłaskawienia i ułagodzenia mieszkających tam duchów czy bóstw). Wyjątkowy znaczenie miał jeleń. Jego wizerunki jako jednego z nielicznych zwierząt, pojawiają się na ceramice. Istnieje przypuszczenie, że na jelenie polowano w także w celach obrzędowych, znany jest przypadek pochówku głowy jelenia na cmentarzysku z grobami ludzi.

Okres młodszej części epoki brązu i wczesnej epoki żelaza wymaga na terenie Gdyni dalszych badań i studiów. Ochrona i przekazanie tych wyjątkowych zabytków w jak najlepszym stanie przyszłym pokoleniom jest bardzo ważnym obowiązkiem.

autor: Piotr Fudziński (2023 r.)

Bibliografia:

A. Gardawski, Z. Woźniak, Podstawy chronologii, [w:] Prahistoria ziem polskich, t. 4., red. A. Gardawski, Wrocław 1979.
J. Kostrzewski, Pradzieje Pomorza, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966.
K. Dzięgielewski, Late Bronze and Early Iron Age communities in the nothern part of Polish Lowland (1000-500BC), [w:] The Past Societies. Polish Lands from the first evidence of human presence to the early Middle Ages, red. P. Urbańczyk, t. 3, red U. Bugaj, Warszawa 2017.
J. Dąbrowski, Ältere Bronzezeit in Polen. Starsza epoka brązu w Polsce, Warszawa 2004.
W. Blajer, Skarby przedmiotów metalowych z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na ziemiach polskich, Kraków 2001
P. Fudziński, E. Przytarska, M. Fudziński, Siekierka z podniesionymi brzegami z okolic miejscowości Tczewskie Łąki, [w:] Nie tylko krzemienie, studia ofiarowane prof. Lucynie Domańskiej w 45-lecie pracy naukowo-dydaktycznej i w 70. rocznicę urodzin, Łódź 2017.
J. Kucharski, Krzywe Koło, nowe odkrycia na Pomorzu Gdańskim, „Pomorania Antiqua” 1990, t. 14.
Z. Bukowski, Pomorze w epoce brązu w świetle dalekosiężnych kontaktów wymiennych (Monografia Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, t. 104), Gdańsk 1998.
J. Kostrzewski, Kultura łużycka na Pomorzu, Poznań 1958.
M. Gedl, Materiały kultury wschodniopomorskiej z województwa gdańskiego w zbiorach niemieckich, „Pomorania Antiqua” 1971, t. 3.
K. Jażdżewski, Pradzieje Europy Środkowej, Wrocław 1981.
M. Gedl, Grupy lokalne w obrębie kultury łużyckiej, [w:] Pradzieje ziem polskich, t. 1, red. J. Kmieciński, Warszawa-Łódź 1989.
M. Gedl, Wielkie cmentarzysko z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza w Kietrzu, pow. Głubczyce na Górnym Śląsku, [w:] Wielkie cmentarzyska z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, Warszawa 2002.
J. Kostrzewski, Dwa cmentarzyska kultury pomorskiej w Dębówku Nowem pow. Wyrzyski i w Warszkowie III w pow. Morskim, „Wiadomości Archeologiczne” 1933, t. 12.
L. J. Łuka, Kształtowanie się osadnictwa na Pomorzu Wschodnim na przełomie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, Pomorania Antiqua” 1983, t. 11.
A. Szymańska, Cmentarzysko kurhanowe kultury łużyckiej z IV-V okresu epoki brązu w Siemirowicach, gm. Cewice (badania w latach 1971-1974), „Pomorania Antiqua” 1977, t. 7.
R. Janiak, Rezultaty badań wykopaliskowych przeprowadzonych w 2009 roku na cmentarzysku kurhanowym w Mściszewicach (gmina Sulęczyno, stanowisko 31), [w:] VII Sesja Pomorzoznawcza, t. 1: od epoki kamienia do wczesnego średniowiecza, red. M. Fudziński, H. Paner, Gdańsk 2011.
P. Fudziński, M. Fudziński, Bojano we wczesnej epoce żelaza, „Pomorania Antiqua” 2010, t. 23.
K. Dzięgielewski, Materiały do studiów nada osadnictwem ludności kultury łużyckiej i pomorskiej na terenie Kępy Oksywskiej, „Pomorania Antiqua” 2010, t. 23.
G. Ossowski, Prusy Królewskie. Zabytki przedhistoryczne ziem polskich, t.1, Kraków 1879.
K. Walenta, Leśno i mikroregion w późnej epoce brązu i wczesnej epoce żelaza, Chojnice 2008.
B. Gediga, A. Józefowska, Cmentarzysko wczesnej epoki żelaza w Domasławiu 10/11/12, powiat wrocławski, Wrocław 2020.
K. Nowak, Przedmioty związane z wytwórczością metalurgiczną odkryte na grobach w cmentarzysku przy ul. Spokojnej w Legnicy, [w:] Metalurdzy znad Kaczawy, cmentarzysko z epoki brązu odkryte w Legnicy, przy ul. Spokojnej, red. T. Stolarczyk, K. Nowak, Legnica 2016.
J. Gładykowska-Rzeczycka, Analiza antropologiczna szczątków kostnych ludzkich, z kurhanów kultury łużyckiej w Siemirowicach, gm. Cewice, „Pomorania Antiqua” 1977, t. 7.
P. Fudziński, M. Fudziński, Archeologia bez archeologa – znaleziska zabytków brązowych z terenu Gdyni i Kazimierza oraz miejscowości Uniradze, [w:] XIX Sesja Pomorzoznawcza (Acta Archeologica Pomeranica, t. 5), red. A. Janowski i in., Szczecin 2015.
T. Waga, Skarb bronzowy z młodszej epoki brązowej z Pomorza, „Z Otchłani Wieków”, 1932, t. 7.
P. Gan, R. Żukowski, Badania archeometryczne elementów rzędu końskiego – phaler, znaleziony w okolicy Starogardu Gdańskiego, „Pomorania Antiqua” 2017, t. 26.
H. Rząska, Katalog zabytków ze skarbu łużyckiego z Charzyków, [w:] Brązy ukryte w ziemi. Łużycki skarb z Charzyków, H. Rząska, K. Walenta, Chojnice 2017.
J. Gackowski, Niektóre materiały zabytkowe z młodszych okresów epoki brązu i początku wczesnej epoki żelaza, odkryte na ternie przyszłej autostrady A-1, [w:] XIII Sesja Pomorzoznawcza, t. 1: od epoki kamienia do okresu wpływów rzymskich, red. M. Fudziński, H. Paner, Gdańsk 2003.
J. Podgórski, Osiągnięcia powojennych badań archeologicznych na Pomorzu Gdańskim, „Rocznik Gdański” 1991.
P. Fudziński, M. Fudziński, Dwadzieścia lat badań Muzeum Archeologicznego w Gdańsku na stanowiskach kultury łużyckiej na Pomorzu Gdańskim, [w:] Aktualne problemy kultury łużyckiej na Pomorzu, Gdańsk 2007.
H. Paner, M. Fudziński, Ratownicze badania archeologiczne w obrębie autostrady A-1 na terenie województwa Pomorskiego, „Pomorania Antiqua” 2001, t.18.
H. Paner, Ratownicze badania archeologiczne w obrębie autostrady A-1 na terenie województwa pomorskiego, [w:] Raport 1996-1999 – wstępne wyniki konserwatorskich badań archeologicznych w strefie budowy Autostrad w Polsce za lata 1996-1999, Warszawa 2001.
Z. Ratajczak, Wstępne wyniki badań osady ludności kultury łużyckiej z okresu wczesnej epoki żelaza w Barłożnie gmina Skórcz, stanowisko 13(119 na A-1), [w:] XIII Sesja Pomorzoznawcza, t.1: od epoki kamienia do okresu wpływów rzymskich, red. M. Fudziński, H. Paner, Gdańsk 2003.
A. Ruta, A. Kwapiński, Badania ratownicze na stanowisku 9 w Kamionce, gm. Smętowo Graniczne, [w:] XIII Sesja Pomorzoznawcza…....
J. Ostoja-Zagórski, Problematyka demograficzna i gospodarcza ludności kultury łużyckiej na Pomorzu, [w:] Problemy kultury łużyckiej na Pomorzu, red. T. Malinowski, Słupsk1990.
J. Podgórski, Gdynia – Oksywie. Nowe odkrycia na Pomorzu Gdańskim, „Pomorania Antiqua” 1979, t. 7.
K. Dzięgielewski i in., Contextualisation of the Early Iron Age hoard of bronze objects discovered in Gdynia – Karwiny, site 1, „ Recherches Archéologiques. Nouvelle Series” 2019, nr 10.
K. Ślusarska, Wyniki ratowniczych badań wykopaliskowych na stanowisku wielokulturowym Gdynia Wielki Kack 10, gm. Loco, woj. Pomorskie. Osadnictwo kultury pomorskiej – tezy referatu, [w:] Epoka brązu i wczesna epoka żelaza na Pomorzu. Z najnowszych badań i odkryć, red. M. Fudziński, Gdańsk 2015.
B. Kościński, T. Pawlak, Wstępne wyniki badań wykopaliskowych w Gdańsku – Lipcach na stanowisku nr 5 na trasie południowej obwodnicy Gdańska (badania 2008-2009), [w:] XII Sesja Pomorzoznawcza, t. 1: od epoki kamienia do wczesnego średniowiecza, red. M. Fudziński, H. Paner, Gdańsk 2011.
P. Fudziński, K. Ślusarska, Ośrodek starożytnego brązownictwa pomorskiego we wczesnej epoce żelaza w Juszkowie (gmina Pruszcz Gdański), Gdańsk 2017.
A. Krzysiak, Tymczasowe wyniki badań cmentarzyska kultury pomorskiej w Dąbrównie, gm. Potęgowo, stanowisko nr 8 [w:] XIII Sesja Pomorzoznawcza…….
M. Fudziński i in. Faza wielkowiejska a kultura łużycka i kultura pomorska – nowa próba ustalenia wzajemnych relacji, [w:] Aktualne problemy kultury łużyckiej na Pomorzu, Gdańsk 2007.
L. J. Łuka, Obrządek pogrzebowy i wierzenia u plemion kultury wschodniopomorskiej na Pomorzu Gdańskim, część II, Pomorania Antiqua, 1971, t. 3.
J. Kruk, Zagadnienie podziału chronologii i genezy popielnic twarzowych, „Archeologia Polski”, 1969, t. 14, nr 1.
M. Kwapiński, Korpus kanop pomorskich, cz. 1: Pomorze, Gdańsk 1999.
M. Kwapiński, Wozy w kulturze pomorskiej, „Pomorania Antiqua” 1993, t.15.
A. Kowalski, estetyczne problemy badań nad ikonografią prehistoryczną. Przykład tzw. kultury pomorskiej, „Pomorania Antiqua” 1998, t.17.
L.J. Łuka, Kultura wejherowsko-krotoszyńska, [w:] Prahistoria ziem polskich, t.4, Wrocław 1979.
T. Purowski, Od fajansu do szkła. Kontakty ziem polskich z głównymi centrami cywilizacyjnymi w II-I ty, p.n.e. w świetle badań archometrycznych tworzyw szklistych, Warszawa 2019.
W. Hensel, Polska starożytna, Wrocław 1988.
D. Rudnicka, Kulice, gm. Pelplin, nowe odkrycia na Pomorzu Gdańskim w roku 1978, „Pomorania Antiqua” 1985, t.12.
M. Fudziński, F. Rożnowski, Cmentarzysko ludności kultury pomorskiej w Rębie, gmina Przodkowo, Gdańsk 2002.
M. Klichowska, Odciski zbóż i roślin strączkowych na ceramice kultury pomorskiej, „Przegląd Archeologiczny” 1962, t. 4.
J. Ostoja-Zagórski, Przemiany osadnicze, demograficzne i gospodarcze w okresie halsztackim na Pomorzu, Wrocław 1982.
T. Malinowski, Kultura pomorska [w:] Pradzieje ziem polskich, t.1, cz. 2, red J. Kmieciński, Warszawa – Łódź 1989.
P. Fudziński i in., Dwa cmentarzyska ludności kultury pomorskiej w Borucinie, gm. Stężyca. Studium archeologiczno-antropologiczne, Gdańsk 2022.
J. Rydzewski, Liczebność grupy ludzkiej a możliwości produkcyjne środowiska naturalnego na przykładzie zespołu osadniczego kultury łużyckiej w Wawrzeńczycach, woj. Krakowskie, [w:] Południowa strefa kultury łużyckiej i powiązania tej kultury z południem, red. M. Gedl, Kraków – Przemyśl 1982.
M. Makowiecka, D. Makowiecki, Stan badań nad użytkowaniem zwierząt w okresie rozwoju postłużyckich ugrupowań „pomorsko-kloszowych”, [w:] Aktualne problemy kultury pomorskiej, red. M. Fudziński, H. Paner, Gdańsk 2005
T. Kurasiński, W. Świętosławski, J. Wojtyła-Janiak, Sprawozdanie z ratowniczych badań archeologicznych stanowiska Nowy Dwór, stanowisko nr 7 (na linii autostrady A-1 stanowisko nr 58), gm. Pelplin, woj. Pomorskie, [w:] Raport 2000 – wstępne wyniki konserwatorskich badan archeologicznych w strefie budowy autostrad w Polsce za rok 2000, Warszawa 2003.
D. Makowiecki, historia ryb i rybołówstwa w holocenie na Niżu Polskim w świetle badań archeologicznych, Poznań 2003.
M. Kowalska, Dramaturgia obrzędu pogrzebowego kultury pomorskiej w kontekście „rytuałów przejścia”, [w:] Aktualne problemy kultury pomorskiej, red. M. Fudziński, H. Paner, Gdańsk 2005.
D. Makowiecki, Charakterystyka archeozoologiczna szczątków zwierzęcych z cmentarzysk ludności kultury pomorskiej z Kaszub i Kociewia, red. P. Fudziński, Gdańsk 2021.
F. Rożnowski, L. Cymek, Ludność Pomorza z okresów halsztackiego i lateńskiego w świetle badan antropologicznych, [w:] Aktualne problemy kultury pomorskiej, red. M. Fudziński, H. Paner, Gdańsk 2005.
A. Malinowski, Ekspertyza antropologiczna przepalonych kości ludzkich z wybranych popielnic ludności kultury pomorskiej ze zbiorów Muzeum w Bydgoszczy i Toruniu, „Fontes Archeologici Posnaniensis” 1972, t. 21.
M. Fudziński, F. Rożnowski, Cmentarzysko ludzi kultury pomorskiej w Zaworach (gmina Chmielno), Gdańsk 1997.
M. Sawczak, Analizy techniką XRF składu pierwiastkowego zabytków metalowych wykonanych z brązu, pozyskanych z cmentarzysk kultury pomorskiej objętych programem „Między Słupią a Wierzycą – cmentarzyska kultury pomorskiej z obszaru Kaszub i Kociewia”, [w:] „Między Słupią a Wierzycą – cmentarzyska kultury pomorskiej z obszaru Kaszub i Kociewia”, red. P. Fudziński, Gdańsk 2021.
P. Fudziński, Kiedy żelazo było na wagę złota. Społeczności epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, „Rocznik Gdyński” 2013, nr 25.