Łowcy fok i rybacy. Epoka kamienia i wczesna epoka brązu.

W dzisiejszym krajobrazie miasta trudno odnaleźć ślady pierwszych osadników żyjących ok. 7 tys. lat temu. Najstarsze przypadkowe odkrycie z epoki kamienia pochodzi z Gdyni-Oksywia. Znalezione w 1880 r naczynia gliniane i narzędzia krzemienne znajdowały się w miejscu dawnej osady. Pierwsi osadnicy przybyli z północno-zachodniej Europy, byli to łowcy i rybacy. Ich obozowiska zakładane były w pobliżu cieków wodnych lub niedalekiej odległości od brzegu morskiego. Znajdowały się na terenie dzisiejszej dzielnicy Kamienna Góra, na południowym stoku Kępy Oksywskiej i w pobliżu rzeki Kaczej. Odkryte na terenach ich dawnych obozowisk skupiska krzemieni (tzw. krzemiennice) to jedyne ślady obecności pierwszych osadników.

Kamienna siekierka z amfibolitu znaleziona w Gdyni-Oksywiu.
Fragmenty naczyń glinianych znalezione na terenie Świętej Góry w Gdyni-Oksywiu.
Naczynie gliniane znalezione na terenie Świętej Góry w Gdyni-Oksywiu.
Pierwsza strona sprawozdania z badań wykopaliskowych przeprowadzonych w Gdyni w 1922 roku.
Fragment topora z piaskowca znaleziony w Gdyni-Demptowie.
Siekiera z amfibolitu znaleziona w Gdyni-Oksywiu.
Siekierka wykonana z brązu, znaleziona w okolicy ul. Tatrzańskiej w Gdyni.
Krzemień pomorski zwany jaskółczym chlebkiem.
Bursztynowe figurki antropomorficzne z Gdyni-Wielkiego Kacka; przed drugą wojną światową w zbiorach Muzeum Prowincjonalnego w Gdańsku.

IV tysiąclecie p.n.e.

W IV tysiącleciu p.n.e. przybywają na teren Pomorza plemiona neolityczne. Okres ten w literaturze archeologicznej nazywamy „rewolucją neolityczną”. To właśnie wtedy pojawiają się nowe sposoby zdobywania pożywienia, prowadzi się prymitywny chów zwierząt, a na bardziej żyznych obszarach – uprawę ziemi. Z tego okresu pochodzą dwie figurki bursztynowe przedstawiające schematyczną postać kobiecą. Jedna znaleziona została w okolicach dzielnicy Wielki Kack, druga w centrum dawnej wsi Gdynia. Związane są one z plemionami dawnych rolników, którzy penetrowali wybrzeża południowego Bałtyku. Ludność ta przemieszczała się z terenów dzisiejszych Kujaw wzdłuż Wisły na północ.

Ślady osadnictwa na terenie Gdyni datowane na okres neolitu zostały odkryte przede wszystkim w czasie badań powierzchniowych przeprowadzonych w latach 80. XX w. Rozpoznano wtedy południowy obszar Kępy Oksywskiej (dzielnice Oksywie i Obłuże), dostępny teren Kępy Redłowskiej (Orłowo i Redłowo), jak również krawędź Wysoczyzny Kaszubskiej (m.in. Grabówek, Leszczynki, Wielki Kack). Większość znalezionych materiałów stanowią wyroby z krzemienia pomorskiego. Wśród zabytków z terenów Gdyni znajdują się wyroby kamienne, znalezione przypadkowo i przekazane do Muzeum Archeologicznego w Gdańsku. Należą do nich fragment topora kamiennego wykonanego z piaskowca (okaz znaleziony w lesie w okolicach Demptowa) oraz siekiera wykonana z amfibolitu.

W literaturze spotykamy nazwy kultur archeologicznych, które określają pewne zjawiska kulturowe i gospodarcze występujące na określonym terenie i w konkretnym czasie. Ślady pierwszych plemion neolitycznych w okolicach Gdyni pochodzą z początku IV tysiąclecia p.n.e. Byli to przedstawiciele KPL [kultury pucharów lejkowatych], którzy musieli sporadycznie docierać nad Zatokę Gdańską z zachodu, to jest z terenu Pomorza Środkowego, gdzie lokuje się główna siedziby tzw. łupawskiej grupy KPL. O ich krótkotrwałej obecności na terenie Gdyni mogą świadczyć wspomniane wcześniej toporki i siekiery kamienne. Sama nazwa kultury pochodzi natomiast od charakterystycznego naczynia glinianego w formie pucharu o lejkowato rozchylonej szyjce i krawędzi wylewu.

III tysiąclecie p.n.e.

Wyraźny wzrost osadnictwa na Pomorzu nastąpił w połowie III tysiąclecia p.n.e. Był to okres powstawania małych lokalnych ugrupowań plemiennych. W strefie nadmorskiej takim przykładem jest kultura rzucewska. Termin ten wprowadził do literatury archeologicznej Józef Kostrzewski na podstawie prowadzonych wykopalisk w Rzucewie koło Pucka i odkrycia gdyńskiego w 1922 r.

Podstawą wydzielenia odrębnej jednostki kulturowej były: zabudowa słupowa z charakterystycznym rozplanowaniem terasowym osady; inwentarz ceramiczny charakteryzujący się dużym zróżnicowaniem w zakresie formy i ornamentyki; narzędzia i odpady krzemienne wykonane prawie w pełni w miejscowym krzemieniu, tzw. jaskółczym chlebku; sposoby zdobywania pożywienia, w tym wykorzystywanie zasobów morskich – rybołówstwo i łowiectwo wodne (polowania na foki). Kultura rzucewska datowana jest na lata 2500-1700 p.n.e.

Stanowiska odkryte na terenie Oksywia, Kolibek i centrum Gdyni w częściach wysoczyzn morenowych przylegających bezpośrednio do obecnego brzegu morskiego związane są z „dawnymi łowcami fok” żyjącymi na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. Na terenie ich osad budowano stałe naziemne domy słupowe, produkowano dłubanki (łodzie wykonane z wydrążonego pnia), wytwarzano naczynia gliniane.

W początkach III tys. p.n.e. wzrasta zapotrzebowanie na bursztyn bałtycki. Plemiona żyjące w pobliżu brzegu morskiego specjalizują się w jego obróbce. Z bursztynowych bryłek powstają paciorki, zawieszki i kolie. Zapotrzebowanie na ozdoby z bursztynu wśród innych plemion żyjących z dala od morskiego brzegu powoduje rozwój handlu wymiennego. Ludność żyjąca nad morzem prowadzi też intensywne polowania na ssaki morskie, jak foki czy morświny.

II tysiąclecie p.n.e.

W latach 1750-1500 p.n.e., czyli we wczesnej epoce brązu, w krajobrazie Pomorza pojawiły się naziemne mogiły zwane kurhanami. Występują one pojedynczo lub w dużych skupiskach. W tym okresie pojawiły się również pierwsze wyroby z metalu – brązu. Jest to stop cyny i miedzi, z którego zaczęto wytwarzać narzędzia pracy, ozdoby i broń. Miał on zastąpić dotychczasowe surowce, takie jak kamień i krzemień. Pierwsze brązowe siekierki, bransolety, szpile pochodziły z Europy Południowej lub zachodniej części Pomorza. Jeden z takich importów – siekierkę – znaleziono w Gdyni przy ul. Tatrzańskiej. Jest to jeden z nielicznych zabytków datowanych na wczesną epokę brązu znalezionych na terenie Gdyni. Reprezentuje typ siekierek z tzw. podniesionymi brzegami charakterystycznymi dla kultury unietyckiej. Nazwa tej kultury pochodzi od przewodniego stanowiska w Uněticach pod Pragą.

Opisując obraz kulturowy Pomorza Wschodniego w początkach wczesnej epoki brązu, dysponujemy bardzo skromną bazą źródłową. Wyroby z brązu potwierdzają recepcję nowych technologii przez społeczeństwa zamieszkujące tereny przy ujściu Wisły. Pojedynczych naczyń glinianych odkrytych przypadkowo w okolicach Redy, Wejherowa czy Pruszcza Gdańskiego, wykazujących nawiązania do stylistyki naczyń wczesnobrązowych, nie możemy powiązać z trwałym osadnictwem w tym okresie.

autorka: Danuta Król (2023 r.)

Bibliografia

D. Król, Łowcy fok i rybacy,[w:] „Monografia Gdyni”, t. 1, Niepoznana. Gdynia i okolice do XII wieku, red. J. Krzemień, E. Siwek, M. Szerle, Muzeum Miasta Gdyni, Uniwersytet Gdański, 2023.
J. Kostrzewski, Nowe nabytki Działu Przedhistorycznego Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu za lata 1922-1923, „Przegląd Archeologiczny” 1927, t. 3.
Tenże, Z mego życia. Pamiętnik, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
Tenże, Z pradziejów wybrzeża polskiego. Osada z młodszej epoki kamiennej w Gdyni, „Rocznik Korporacji Studentów Uniwersytetu Poznańskiego Pomerania” 1926, t. 1.
D. Król, Epoka kamienia w badaniach Józefa Kostrzewskiego na Pomorzu Wschodnim, [w:] Józef Kostrzewski – archiwum pamięci archeologii Pomorza, red. K. Godon, Gdańsk 2020.
A. Czekaj-Zastawny, J. Kabaciński, Początki osadnictwa, [w:] Zespół osadniczy z epoki kamienia – Rzucewo, gmina Puck, stanowisko 1, red. D. Król (Fontes Commenationesque ad res Gestas Gedani et Pomeraniae, t. 7), Gdańsk 2018.
O. Felczak, Kultura pucharów lejkowatych w środkowym i schyłkowym okresie, [w:] Zespół osadniczy z epoki kamienia…
M. Wąs, Późny paleolit i mezolit w północnej części Pomorza Gdańskiego, Łódź 2018.
G. Miotk-Szpiganowicz, Sz. Uścinowicz, Historia naturalna Zalewu i Zatoki Puckiej, [w:] Gmina Puck 25 lat, red. J. Dettlaff, Puck 2016.
L. Czeniak. J. Pyzel, M. Wąs, The beginnings of the Neolithic in Eastern Pomerania: a Linear Potteryculture settlement at site 13, Kościelna Jania, Smętowo Graniczne Commune, „Sprawozdania Archeologiczne” 2016, nr 68.
B. Kosmowska-Ceranowicz, E. Choińska-Bohdan, Z bursztynem przez tysiąclecia, Gdańsk 2003.
D. Jankowska, Kultura pucharów lejkowatych na Pomorzu Środkowym, Poznań 1980.
J. Wierzbicki, Łupawski mikroregion osadniczy ludności kultury pucharów lejkowatych, Poznań 1999.
J. Kostrzewski, Wykopaliska w Rzucewie na Pomorzu i kultura rzucewska, „Sprawozdania z czynności i posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności” 1930, t. 35, nr 6.
A. Butrimas, D. Król, D. Ostrauskiené, Z Rzucewa do zachodniolitewskich osad z późnej epoki kamienia. Znaleziska z bursztynu, „Pomorania Antiqua” 2018, t. 27.
R.F. Mazurowski, Bursztyn w epoce kamienia na ziemiach polskich, „Materiały starożytne i wczesnośredniowieczne” 1983, t. 5.
L.J.E. Cramp i in., Analiza pozostałości organicznych w ceramice kultury rzucewskiej z Rzucewa, „Pomorania Antiqua” 2019, t. 20.
D. Makowiecki, M. Wiejacka, J. Wiejacki, Gospodarka zwierzętami na podstawie źródeł archeologicznych, [w:] Zespół osadniczy z epoki kamienia…
T. Wiślański, Stan i potrzeby badawcze epoki kamienia i początków epoki brązu na Pomorzu Wschodnim, „Pomorania Antiqua” 1975, t. 6.
Z. Bukowski, Pomorze w epoce brązu w świetle dalekosiężnych kontaktów wymiennych (Monografia Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, t. 104), Gdańsk 1998.
W. Sarnowska, Kultura unietycka w Polsce, Warszawa 1969.
M. Ernée i in., Mikulovice.Pohřebišté starsi doby bronzové na Jantarové stezce. Památky archeologické, Supplementum 21, Praga 2020.
M. Kaczmarek, Pomorze w epoce brązu – kilka refleksji o stanie i potrzebach badań, „Pomorania Antiqua” 2018, t. 27.