Port Wojenny Gdynia

Położony pomiędzy Kępą Oksywską a Kamienną Górą w Gdyni. Opracowanie planu budowy portu powierzono w 1920 r. Tadeuszowi Wendzie. W pierwszym etapie, w latach 1921-1923 zbudowano Tymczasowy Port Wojenny i Schronisko dla Rybaków składające się z 550 m drewnianego mola, z odgałęzieniem o długości 1,17 tys. m i przystani o długości 1,15 tys. m.

Kolejny etap rozbudowy rozpoczął się w 1924 r. przy współudziale Konsorcjum Francusko-Polskiego. Na całość projektu portu wojennego składały się baseny dla jednostek podwodnych i nawodnych floty oraz budynki i urządzenia na lądzie. Do 1927 r. wybudowano: basen o wymiarach 300 × 300 m i głębokości 8 m, 610 m nabrzeża, falochron o długości 525 m, budynek Dowództwa Floty, budynki koszarowe, gospodarcze, magazynowe i mieszkalne. W 1927 r. przeniesiono do nowych budynków Dowództwo Floty i Komendę Portu Wojennego.

Podczas II wojny światowej Niemcy zamienili port wojenny w bazę Kriegsmarine i arsenał. W wyniku działań wojennych port na Oksywiu uległ niemal całkowitemu zniszczeniu. Odbudowa trwała do połowy lat 50. Obecnie jest dostosowany do bazowania dużych zespołów sił morskich i stanowi bazę 3. Flotylli Okrętów.

• 
  Tymczasowy Port Wojenny Gdynia – budowa, 1921-1922.
• 
  Tymczasowy Port Wojenny Gdynia – budowa, 1922-1923.
• 
  Tymczasowy Port Wojenny Gdynia, 1923 r.
• 
  Tymczasowy Port Wojenny Gdynia, 1923-1925.
• 
  Port Wojenny Gdynia, basen północny, 1926-1928.
• 
  Port Wojenny Gdynia, basen północny, 1929 r.
• 
  Zaplecze nabrzeża Pilotowego, 1929 r.
• 
  Rozbudowa Portu Wojennego Gdynia podczas II wojny światowej
• 
  Rozbudowa Portu Wojennego Gdynia podczas II wojny światowej

1921-1923. Budowa Tymczasowego Portu Wojennego Gdynia i Schroniska dla Rybaków

Ze względu na brak portu na polskim wybrzeżu w pierwszych latach po I wojnie światowej polityka morska Polski opierała się na wykorzystaniu portu gdańskiego, tak w zakresie potrzeb cywilnych, jak i wojskowych. W 1919 r. po podpisaniu traktatu pokojowego inż. Tadeusz Wenda otrzymał polecenie opracowania planu rozbudowy portów w Gdańsku. Zanim zdążył ukończyć swój projekt, okazało się, że Polska nie mogła liczyć na swobodne korzystanie z portu gdańskiego. Dlatego w 1920 r. Kazimierz Porębski, szef Departamentu dla Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych, polecił T. Wendzie opracowanie planu budowy portu w Gdyni. Wybrano teren pomiędzy Kępą Oksywską a Kamienną Górą. Zgodnie z intencją projektodawców port gdyński miał służyć do celów obronnych, handlowych i rybackich. Powstanie projektu budowy portu w Departamencie dla Spraw Morskich wynikało z faktu, że zakres jego działalności obejmował również sprawy portów żeglugi handlowej i rybołówstwa.

W październiku 1920 r. Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów zaaprobował wniosek Ministerstwa Spraw Wojskowych w sprawie budowy tymczasowego portu wyładunkowego, wojennego i schroniska dla rybaków jako części większego projektu i przyznał Ministerstwu Spraw Wojskowych pierwsze kredyty na ten cel w wysokości 40 mln marek polskich, podczas gdy kosztorys pierwszej części robót uchwalonych do wykonania przewidywał 240 mln marek.

Budowę portu tymczasowego o prostej i taniej konstrukcji na palach wypełnionych kamieniami Ministerstwo Spraw Wojskowych rozpoczęło wiosną 1921 r., a od początku 1922 r. na skutek reorganizacji Departamentu dla Spraw Morskich kontynuowano ją etapami pod zarządem Ministerstwa Przemysłu i Handlu. 29.04.1923 r. nastąpiło uroczyste otwarcie Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków. Stanowiło go drewniane molo o długości 550 m, wysunięte w morze w kierunku wschodnim z odgałęzieniem długości 1,17 tys. m idącym w kierunku północnym i przystań o długości 1,150 tys. położona na naturalnej głębokości morza ok. 7 m. Dawał on możliwość czasowego schronienia i postoju wszystkim okrętom polskiej floty.

Częścią składową portu były warsztaty mechaniczne, elektrownia, tartak i wodociąg. Dalsza rozbudowa miała odbywać się na podstawie uchwały Rady Ministrów z 28.08.1922 r., którą rząd przedłożył jako projekt ustawy o budowie portu w Gdyni. 2.09.1922 r. Sejm projekt ten uchwalił, powierzając wykonanie ustawy Ministrowi Przemysłu i Handlu w porozumieniu z Ministerstwem Spraw Wojskowych, Skarbu i Robót Publicznych.

Powierzenie wykonania ustawy Ministrowi Przemysłu i Handlu w porozumieniu z Ministrem Spraw Wojskowych wynikało z faktu, że wojsko było zainteresowane budową portu, głównie z powodu niezałatwienia jeszcze sprawy „portu d’attache” i przyznania miejsca wyładunku materiałów wojskowych w Gdańsku. Ponadto budowa portu w polskich warunkach geograficznych i gospodarczych musiała obejmować, obok części handlowej i rybackiej, również część wojenną, która mogła być zaplanowana i wykonana tylko przez władze Marynarki Wojennej, gdyż porty wojenne mają odrębności i inne wymagania. Uchwalenie ustawy nie posunęło naprzód budowy portu, głównie wskutek ciężkiej sytuacji finansowej państwa spowodowanej inflacją.

1924-1939. Budowa Portu Wojennego Gdynia

Roboty przy budowie portu zostały w pierwszej połowie 1924 r. przerwane. Po ustabilizowaniu się waluty zaistniała możliwość zrealizowania budowy portu w Gdyni przy pomocy kapitału zagranicznego. W tym celu rząd zaproponował kilku firmom zagranicznym i Towarzystwu Robót Inżynierskich w Poznaniu złożenie ofert na budowę portu o zdolności przeładunkowej 2,5 mln t rocznie. Ofertą zainteresował się kapitał francuski.

4.07.1924 r. została zawarta umowa między rządem polskim a Konsorcjum Francusko-Polskim, w skład którego wchodziły firmy francuskie: Société de Construction des Batignolles S. Schneider-Creuzot SA, Hernest SA oraz Polski Bank Przemysłowy we Lwowie i firma „Władysław Rummel i inż. Teodozy Nosowicz”. Umowa została zawarta 4.07.1924 r. na sumę 28,9805 mln zł, objęła wykonanie do końca 1930 r. awanportu i pierwszego basenu wewnętrznego. Ogólny koszt budowy portu był znacznie wyższy, bowiem umowa ta dotyczyła jedynie robót hydrotechnicznych, ale nie dotyczyła portu wojennego.

Wykonanie obiektów portu wojennego na Oksywiu odbywało się według projektów Służby Technicznej KMW [Kierownictwo Marynarki Wojennej] z 1926 r. i według oddzielnych umów. Szkicowy plan sytuacyjny portu wojennego został opracowany łącznie z planem portu handlowego przez inż. T. Wendę.

W 1923 r. KMW rozpoczęło prace przygotowawcze nad sporządzeniem szczegółowego projektu portu wojennego. W związku z projektowaną rozbudową floty w kierunku budowy okrętów podwodnych początkowo powstał projekt budowy wyłącznie bazy dla okrętów podwodnych. Przedłożony w 1924 r. przez inż. Włodzimierza Szawernowskiego szkic sytuacyjny z ogólnym zapisem i szacunkowym kosztorysem nie został przyjęty przez KMW.

Firma Schneider-Creuzot przedłożyła bardziej szczegółowe plany sytuacyjne poszczególnych obiektów, ale zbyt szeroko zakrojone i niezupełnie dostosowane do lokalnych warunków.

W 1925 r. szef KMW polecił opracowanie projektów Portu Wojennego Gdyni nowo utworzonemu przy Służbie Technicznej KMW Biuru Nowych Budowli. Do opracowania szczegółowych projektów portu z zakresu budownictwa lądowego została powołana w Ministerstwie Spraw Wojskowych komisja dla budowli lądowych portu wojennego.

W jej skład weszli kmdr por. inż. Xsawery Czernicki z KMW jako przewodniczący i kpt. Marian Myszkowski, a z Departamentu Budownictwa Ministerstwa Spraw Wojskowych – mjr inż. Stefan Rogalewicz. Do wykonania projektów budynków i dróg zostali zaproszeni przez szefa Departamentu Budownictwa inżynierowie: Witold Jakimowski i Bronisław Tylka, którzy weszli także w skład komisji budowlanej. W porozumieniu z KMW Ministerstwo Przemysłu i Handlu przejęło techniczne kierownictwo budowy basenu portowego mola i nabrzeży, których wykonanie polecono firmom konsorcjum francusko-polskiego.

Pierwsza umowa na wykonanie basenu części wojennej portów Gdyni Północnej została zawarta z konsorcjum 28.08.1925 r. W sprawie budowy basenu wojennego w porcie gdyńskim zawarto w latach międzywojennych pomiędzy rządem polskim a konsorcjum francusko-polskim szereg dodatkowych umów, m.in. w 1926 r., 1927 r., 1928 r. i 1929 r.

Rozpoczynając pracę nad sporządzeniem projektu Portu Wojennego Gdynia, Biuro Nowych Budowli zajęło stanowisko, że należy przewidzieć rozwój Marynarki Wojennej, nie tylko floty podwodnej, ale i nawodnej, wobec czego nie należy ograniczać się do projektu bazy okrętów podwodnych. Z tym założeniem podjęto prace na szerszą skalę, projektując port wojenny, którego jedną z części miała stanowić baza okrętów podwodnych. Plan portu wojennego dostosowano do miejscowych warunków. Starano się zaplanować go tak, aby położony w północnej części terenów przewidzianych dla portu handlowego, u podnóża Kępy Oksywskiej, był w miarę możliwości izolowany od portu handlowego i przy stopniowym wykonywaniu budowy, w miarę potrzeby i finansowych możliwości, urzeczywistnienie nawet niewielkiej części projektu dawało skończoną całość portu, tak aby był możliwy dalszy jego rozwój.

Na całość projektu portu wojennego składały się baseny dla jednostek podwodnych i nawodnych floty oraz budynki i urządzenia na lądzie: koszary i budynki mieszkalne, składy i magazyny, budynki i urządzenia lądowe bazy dla okrętów podwodnych, warsztaty i stocznia ze składami, magazynami i urządzeniami technicznymi, składy materiałów pędnych i smarów, składy materiałów wybuchowych i stacja wodociągów. Celem nadzorowania prac już w 1924 r. przeniesiono Dowództwo Floty do Gdyni na Grabówek.

Jesienią 1926 r. port wojenny był w stanie znacznie zaawansowanym, w związku z tym zimą 1926/1927 pierwszy raz okręty znalazły w nim schronienie. W porcie zbudowano basen o wymiarach 300 × 300 m i głębokości 8 m, 610 m nabrzeża oraz falochron o długości 525 m. W tym czasie na Oksywiu wykańczany był kompleks budynków budowanych u podnóża Kępy Oksywskiej. Obok siedziby Dowództwa Floty wznoszone były budynki koszarowe, gospodarcze i mieszkalne. Do jesieni 1927 r. oddano do użytku gmach Dowództwa Floty, budynek koszarowy na 300 osób i blok mieszkalny dla oficerów.

W połowie 1926 r. Dowództwo Floty przeniosło się do nowej siedziby. Przeniesiono również z Pucka Komendę Portu Wojennego, a w roku następnym także Warsztaty Portowe Marynarki Wojennej, które zlokalizowano koło basenu portu wojennego. Pospiesznie wykańczaną bazę floty przez kilka lat charakteryzowało wiele niedomagań, zwłaszcza nieuzbrojone nabrzeża portowe, tylko wstępny stan robót przy budowie sieci oświetlenia elektrycznego, trudności z zaopatrzeniem w paliwo, wodę i żywność oraz brak bezpośredniej komunikacji z Gdynią.

Jednak do 1939 r. projekt portu wojennego w dużym stopniu został zrealizowany. Okres właściwej jego budowy to lata 1926-1936, natomiast w latach kolejnych następowało zwiększenie jego potencjału.

1939-1945. Okres II wojny światowej – zniszczenia wojenne

Rozwój portu został wstrzymany skutkiem wojny w 1939 r. i okupacji niemieckiej. Wówczas prawie cały port gdyński Niemcy zamienili na arsenał i bazę Kriegsmarine. Pozostała jego część eksploatowana była przez gdańskie towarzystwo portowe. Część urządzeń portowych zdemontowano, a część zniszczono, względnie wywieziono. Gdynia i port były też celami alianckich nalotów lotniczych w 1943 r. i 1944 r. W ostatnich dniach wojny Niemcy zniszczyli port i urządzenia, wysadzając uprzednio zaminowane falochrony i nabrzeża. Port został zburzony prawie w całości, urządzenia portowe i przeładunkowe zostały zupełnie zniszczone, a magazyny zdewastowane i wypalone.

1946-1955. Odbudowa portu

Odbudowa portu wojennego w latach 1946-1949 była jednym z głównych zadań Dowództwa Marynarki Wojennej. W 1947 r. zawarta została umowa między Dowództwem Marynarki Wojennej a Ministerstwem Żeglugi, które w zamian za wyrażenie zgody na otwarcie północnego wejścia dla statków wyasygnowało 35 mln zł na portowe prace budowlane. Usprawniono wówczas ponad 6000 m bieżących nabrzeży i falochronów, wykonano drewniane odbojnice na 1600 mb i uruchomiono oświetlenie.

Pierwszy plan Marynarki Wojennej w zakresie budownictwa portowego do 1955 r. został opracowany dopiero w 1952 r. Przewidziano w nim odbudowę basenu D 9, 10, 11 oraz Stoczni Marynarki Wojennej (obecnie Stocznia Wojenna).

Obecnie Port Wojenny Gdynia jest dostosowany do bazowania dużych zespołów sił morskich. Stacjonowały w nim już nieraz wielonarodowe zespoły sił morskich składających się z okrętów wszystkich klas. Bliskość lotniska marynarki wojennej w Gdyni-Babich Dołach w sytuacjach awaryjnych umożliwia szybkie dostarczenie na okręty części zapasowych i materiałów. Port wojenny na Oksywiu, będący bazą 3. Flotylli Okrętów, dyslokowany jest w wraz z Portem Handlowym Gdynia zdolnym w razie potrzeby do zdecydowanego poprawienia warunków bazowania znacznych sił morskich. W rejonie portu znajdują się stocznie, w tym wyspecjalizowana w obsłudze okrętów Stocznia Marynarki Wojennej, dysponujące znacznym potencjałem produkcyjnym, w tym suchym dokiem o długości 300 m i suwnicą o udźwigu 900 t.

autor: Walter Pater (2006 r.)