Witomino

Dzielnica położona na wzgórzach morenowych (80–115 m n.p.m.), o pow. 8,5 km² i liczbie mieszkańców nieco przekraczającej 15,1 tys. Do Gdyni została włączona 1.04.1933 r. wraz z Chylońskimi Działkami Leśnymi. Do 23.01.2019 r. funkcjonowały dwie osobne dzielnice: Witomino-Leśniczówka i Witomino-Radiostacja. Nazwa Witomino pochodzi od słowiańskiego imienia osobowego Witoma, które mogło być zdrobnieniem od dwuczłonowego imienia typu Witosław. Pierwszy raz nazwa Witomino (Vicomino) została użyta w dokumencie z 31.10.1253 r., wystawionym przez biskupa włocławskiego Wolimira. Treść dokumentu dotyczyła określenia zasięgu parafii w Oksywiu, poprzez wyliczenie należących do niej osad. Przynależność Witomina do parafii w Oksywiu potwierdzona została jeszcze w 1362 r.

Witomino, karta ewidencyjna budynku przy ul. Hodowlanej (niem. Zucht; brak numeru) – kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, budynek tymczasowy.
Karta ewidencyjna budynku przy ul. Witomińskiej 1 w Gdyni – dwór majątku Witomino.
Mmg-hm-ii-244-24:
Witomino, karta ewidencyjna budynku przy ul. Stawnej 30 pochodząca z czasów okupacji niemieckiej.
Witomino, karta ewidencyjna budynku przy ul. Stawnej 37 pochodząca z czasów okupacji niemieckiej.
Witomino, karta ewidencyjna budynku przy ul. Granicznej 22 pochodząca z czasów okupacji niemieckiej.
Witomino - budowa ul. Zarzyckiego.
Budowa Zakładu Rehabilitacji i Spółdzielni Za Falochronem.
Fotografia lotnicza - Gdynia Witomino, w głębi Wzgórze Nowotki (ob. św. Maksymiliana).
Gdynia Witomino – panorama w rejonie skrzyżowania ul. Wielkokackiej z ul. Stawną.

Wczesne dzieje Witomina (XIII-XV w.)

Na początku lat 70. XIII w. Witomino składało się co najmniej z 2 działów (części) własnościowych. Jeden z nich (zachodni) razem z sąsiednią osadą Skrobotowo dał początek późniejszej wsi Chwarzno. Wschodni dział, składający się z licznych przysiółków, w tym o nazwie Sugryno lub Suigrino (Świdrzyno?) stanowił dzisiejsze Witomino. Jego pierwszym znanym właścicielem był Glabuna, rycerz pochodzący z możnej rodziny pruskich emigrantów.

W 1283 r., po śmierci Glabuny, książę pomorski Mściwoj II darował tę część Witomina biskupowi włocławskiemu Albierzowi, w zamian za dobra i dziesięciny w ziemi gniewskiej. Zdaniem historyków, darowizna ta nie doszła jednak do skutku, gdyż kolejnym właścicielem Witomina był bratanek Glabuny, Dziwan Wajsylewic. W 1285 r. Dziwan wszczął bunt przeciwko władcy pomorskiemu, za co sąd baronów skonfiskował mu dobra.

Do 1292 r. Witomino znajdowało się w rękach książęcych, kiedy to zostało nadane rycerzowi Janikowi, siostrzeńcowi Sulisławy, żony Mściwoja II. W rękach rycerskich, przypuszczalnie spadkobierców Janika, Witomino znajdowało się przez cały XIV w. W 1324 r. jako właściciela źródła wymieniają Godka z Witomina.

W 1359 r. dokonano przeniesienia majątku na prawo chełmińskie, które zwyczajowo wiązało się z rozmierzeniem gruntów i regulacją czynszów. Jako właściciela Witomina dokument wymieniał rycerza Ambrożego, którego obowiązkiem była służba wojskowa na jednym koniu, budowanie nowych i reparacja starych zamków oraz łamanie lodu na fosie. Od każdej posiadanej włóki zobowiązany był płacić daninę płużną w wysokości 1 korca owsa oraz tzw. czynsz rekognicyjny w wysokości 1 funta wosku rocznie.

Dopiero z początku XV w. pochodzi wzmianka informująca, iż powierzchnia Witomina wynosiła 40 łanów, z których pobierano wymienione w przywileju lokacyjnym daniny i jeden denar koloński czynszu. Ostatnim prywatnym właścicielem Witomina był Mikołaj Kropelnau, który w 1419 r. sprzedał majątek za 400 grzywien klasztorowi św. Brygidy w Gdańsku. Późniejsze źródła podają jednak, że majątek ten w części został sprzedany, a w części darowany. W związku z tym można przypuszczać, że Mikołaj Kropelnau zrezygnował z części wymienionej sumy.

Witomino pod zarządem klasztoru św. Brygidy i państwa pruskiego (XV-XIX w.)

W rękach brygidek Witomino pozostawało do sekularyzacji klasztoru w 1775 r. W czasie, gdy władały tu mniszki obszar ziemi uprawnej w Witominie zmniejszył się prawie 4-krotnie z 40 (ok. 680 ha) do około 6–10 łanów (ok. 100–170 ha). Mogło mieć to związek z zalesieniem części najsłabszych gruntów albo występowania przez jakiś czas Chwarzna (30 łanów), o którym brak wzmianek w tym czasie, i Witomina (około 10 łanów) w rękach jednego właściciela.

Po 1457 r. brak wzmianek o średniowiecznym Witominie. Dopiero z 1.03.1594 r. pochodzi wiadomość, z której dowiadujemy się o tym, iż brygidki wydzierżawiły folwark Witomino (bez należącego do niego lasu) na 6 lat 4 mieszczanom gdańskim, którymi byli: Grzegorz Neuman, Hieronim Schteffens, Jan (Hans) Rischerß i Albrecht Schulz. Według katastru kontrybucyjnego z 1772/73 w Witominie znajdował się 6-łanowy folwark, na którym pracowało 5 „ogrodników”. Majątek w sumie zamieszkiwały 33 osoby.

Po 1775 r., należące do pruskiego Skarbu Państwa, Witomino zostało podzielone. Lasy zostały włączone do utworzonego rewiru leśnego (Forst Revier Wittomin), natomiast folwark był stale wydzierżawiany. W 1781 r. Witomino zamieszkiwało 30 katolików i 7 innowierców. W 1800 r. dzierżawcą był Carl Michael von Groddeck. Pierwszym znanym właścicielem folwarku witomińskiego w XIX w. był radca sądowy Reineck, po jego śmierci wdowa Reineck około 1831 r. posiadała tu 17 łanów 7 mórg i 86 prętów kwadratowych (ok. 132 ha) ziemi, następnie Görtz, po nim Pauline Görtz, i od 1852 r. Georg Wienecke.

W 1874 r. w Witominie mieszkały 74 osoby. W 1902 r. właścicielem 129 ha w Witominie był Friedrich Bölcke. W tym czasie majątek liczył 27 niemieckich i 54 polskich mieszkańców. W 1905 r. Witomino obejmowało 192,8 ha, zamieszkiwanych przez 100 osób.

Witomino w okresie międzywojennym

Po I wojnie światowej Witomino przeszło na własność polskiego Skarbu Państwa, pierwszym dzierżawcą folwarku, który położony był między dzisiejszymi ulicami Małokacką, Konwaliową i Rolniczą, był kmdr Konstanty Jacynicz, po nim zaś Franciszek Skoraczewski.

Przedmiotem zainteresowania władz miejskich w Gdyni Witomino stało się już w 1926 r. Jednakże, jak pisze M. Sołtysik: „ze względu na brak planów urbanistycznych, przejęcie tych terenów pod inwestycje miejskie okazało się jeszcze wówczas niemożliwe”. Pierwsza decyzja w sprawie przyszłej zabudowy podmiejskiej osady Witomino zapadła na początku lat 30. XX w. W pierwszym rzędzie przewidziano przesiedlenie na Witomino mieszkańców istniejącej w pobliżu portu dzikiej zabudowy, nazywanej Chińską Dzielnicą.

Na nowe osiedle w 1930 r. przeznaczono ponad 4 ha gruntów w okolicach ulic: Długiej, Wąskiej, Polnej i Granicznej. Według Kazimierza Małkowskiego: „po dokonaniu parcelacji miasto przekazało część gruntów Towarzystwu Budowy Osiedli [TBO], które prowadziło dalszą zabudowę Witomina. Tak powstał między innymi ciąg domków bliźniaczych przy ulicy Granicznej”. Powstało także Osiedle Kwiatowe w kwartale ul. Tulipanowej, Szarotki, Stoczykowej, Kwiatowej. W styczniu 1933 r. na Witominie utworzono parafię z proboszczem ks. Józefem Mówińskim i zbudowany został drewniany kościół. Oficjalne włączenie Witomina w granice Gdyni nastąpiło 1.04.1933 r. W tym samym roku postawiono tu pierwszą serię domków wg projektu Tadeusza Jędrzejewskiego, 7 oryginalnych domków drewnianych przy ul. Poprzecznej. Zgodnie z planem przestrzennym, sporządzonym przez geodetę Zdzisława Spilke, miała to być dzielnica niskiej zabudowy i ogrodów. Jej trzon stanowił układ istniejących dróg (dzisiejsze ulice Rolnicza–Wielkokacka i Chwarznieńska–Małokacka).

W 1934 r. Związek Armatorów Polskich porozumiał się z TBO, które na skutek otrzymanej pożyczki wybudowało 20 domków mieszkalnych 3-pokojowych z kuchniami oraz ogrodem. W 1935 r. postawiono nową szkołę (Szkoła Podstawowa nr 12) przy ul. Uczniowskiej, przy ul. Widnej – remizę Ochotniczej Straży Pożarnej, postała piekarnia, kilka warsztatów rzemieślniczych i kilkanaście sklepów. Mieszkańców było 4 tys., ukończona została ul. Witomińska i zaprowadzona komunikacja autobusowa. W 1937 r. powstała Spółdzielnia Spożywców Witomino (Spółdzielnia Spożywców Zgoda).

W części północno-wschodniej nadal istniał folwark, który po śmierci Skoraczewskiego dzierżawił Józef Górski. Pochodzący z drugiej połowy XIX w. dwór, siedziba właściciela, usytuowany był pomiędzy dzisiejszymi ulicami Rolniczą i Konwaliową.

Obok dworu rosła ogromna lipa i grusza rzadko spotykanej wielkości. W skład zabudowań gospodarczych wchodziły: stodoła, obora, chlewnia, kuźnia i spichlerz. W pobliżu kuźni, nad stawem, był sad, przy bramie wjazdowej rosły 3 kasztanowce mające około metra średnicy każdy. Po drugiej stronie drogi stały dworskie czworaki. W takim stanie majątek przetrwał do czasów II wojny światowej. W księdze adresowej z 1937 r., blisko 40 ulic miało swoje nazwy (w latach 50. „burżuazyjną” ul. Dworską zmieniono na Rolniczą a Pańską na Traktorzystów).

Witomino w czasie II wojny światowej

We wrześniu 1939 r. na Witominie bohatersko broniły się oddziały 2. Morskiego Pułku Strzelców. Wytrwały 11 dni, tracąc 452 żołnierzy. Równie zacięte walki toczyły się w marcu 1945 r. Folwark został doszczętnie zniszczony, lasy przetrzebione, kościół spłonął.

Ocalałe materiały Stowarzyszenie Odbudowy Kościoła Katolickiego na Witominie i ks. Robert Rompa użyli do zbudowania nowego kościoła i mini-osiedli robotniczych. Resztki rozebrano w latach 60. XX w., gdy tereny przejęła Spółdzielnia Mieszkaniowa Bałtyk, a do 1980 r. rozebrano także starą leśniczówkę.

Rozbudowa i współczesne Witomino

W 1963 r. rozpoczęła się intensywna zabudowa Witomina. Hotelowce przy ul. Chwarznieńskiej to pamiątka po tanim budownictwie epoki Gomułki. W tym czasie uruchomiono też prymitywne kino Iskra w przedwojennej remizie. W latach 60. XX w. SM Bałtyk postawiła najpierw 39 bloków w osiedlu Witomino Radiostacja, w drugiej połowie lat 70. oraz na początku 80. na osiedlu Witomino Leśniczówka 34 budynki.

Od 1968 r. stacjonuje na Witominie Morski Pułk Strzelców im. St. Dąbka. W 1968 r. zbudowana została Szkoła Podstawowa nr 35, w 1972 r. przy ul. Narcyzowej Szkoła Podstawowa nr 9. Przy ul. Narcyzowej uruchomiono też Osiedlowy Klub Kultury Spółdzielni Mieszkaniowej Bałtyk.

W 1973 r. staraniem dr Jadwigi Titz-Kosko stanął przy ul. Chwarznieńskiej Dom za Falochronem (Spółdzielnia Mieszkaniowa Osób Niepełnosprawnych im. dr Jadwigi Titz – Kosko).

W 1983 r. powstała nowa parafia p.w. św. Maksymiliana Kolbe. Budowę kościoła ukończono w 1997 r. Od 1990 r. działało Liceum Ogólnokształcące nr VIII. W 2002 r. Towarzystwo Budowy Osiedli Czynszówka postawiło przy ul. 2. Morskiego Pułku Strzelców 2 domy (40 mieszkań), w 2003 r. przy ul. Niskiej i Wielkokackiej stanęła 15-kondygnacyjna Witawa.

Z dzielnicą związana jest też największa gdyńska nekropolia, Cmentarz Witomiński o pow. 22 ha. Od 2025 r. trwają prace przy budowie północno-zachodniej obwodnicy Witomina.

autor: Tomasz Rembalski (2025 r.)