Fotografowie Gdyni

Najstarsze zdjęcia Gdyni pochodzą z przełomu XIX i XX w.

Od lat 20. XX w. Gdynia, rodzące się miasto i morskie „okno na świat”, była inspiracją dla fotografów. Najbardziej znanymi artystami tamtego okresu byli Henryk Poddębski, Roman Morawski, Ernest Raulin. Wtedy powstały też studia fotograficzne takie jak Foto Elite, Foto AWE, studio FOX Wacława Schulza.

W związku z rosnącą popularnością Gdyni jako nadmorskiego kurortu, zaczęto wydawać pocztówki przedstawiające gdyńskie krajobrazy. Zajmowały się tym m.in. wydawnictwa Ligi Morskiej i Kolonialnej oraz Pierwszego Polskiego Towarzystwa Kąpieli Morskich.

Najbardziej znani i cenieni fotograficy działający w Gdyni w czasach powojennych to m.in.: Edmund Zdanowski, Tadeusz Wański, Janusz Uklejewski, Sławomir Kitowski i Jacek Dworakowski.

Henryk Poddębski.
Fotograficy Mieczysław Ryś (z prawej) i Tadeusz Wański (z lewej) na wystawie w Poznaniu.
Edmund Zdanowski - autoportret.
Janusz Uklejewski.

Lata 20. i 30. XX w.

Najstarsze fotografie, a tym samym pocztówki ukazujące Gdynię oraz jej przyszłe dzielnice, np.: Orłowo (Adlershorst), Chylonię (Kielau) czy Oksywie (Oxhoft), pochodzą z przełomu XIX i XX w. Ich wydawaniem zajmowały się firmy, m.in.: Thymiana z Oksywia, Vossa z Chyloni, ks. J. Dorszyńskiego i Wilhelma Schierhorna z Gdyni. Autorem wielu ciekawych zdjęć z tego okresu był Bernard Chrzanowski, który w 1910 r. wydał książkę Na kaszubskim brzegu.

Na początku lat 20. XX w. odwiedził Gdynię Jan Bułhak, mieszkający w Wilnie wybitny artysta realizujący stworzony przez siebie program fotografii ojczystej.

W latach 1928-1939 miasto i port uwieczniał Henryk Poddębski związany z warszawskim środowiskiem fotograficznym. Artystą z Warszawy był także Zdzisław Marcinkowski, który odwiedził również m.in. Puck i Rozewie, Kuźnicę oraz Hel.

Kolejnymi warszawiakami byli m.in.: Marian Fuks, który w 1910 r. założył pierwszą w Polsce agencję fotograficzną pod nazwą Agencja Fotograficzna Marjana Fuksa (skrót nazwy brzmiał: Agencja – Propaganda), Plater – Zyberk (Photo – Plat) – członek elitarnego Foto-Klubu Polskiego, do którego przynależało pod koniec lat 30. zaledwie 40 osób, Jan Ryś – fotoreporter „Kuriera Warszawskiego” (zdjęcia Gdyni jego autorstwa pochodzą z końca lat 20.), Witold Pikiel – współpracownik Polskiej Agencji Telegraficznej.

Do grona fotografujących wybrzeże zaliczyć trzeba również: Henryka Gąsiorowskiego – majora Wojska Polskiego, prezesa jedynego Towarzystwa Fotograficznego Słońce działającego w Grudziądzu; Romana Stefana Ulatowskiego – prezesa Zachodnio-Polskiego Związku Fotografów Zawodowych, zrzeszającego fotografów w Poznaniu i na Pomorzu, redaktora pisma fotograficznego „Światłocień”; oraz Tomasza Hoffmana z Bydgoszczy.

Wiele ciekawych zdjęć Gdyni pozostawili po sobie Georg i Waldemar (syn) Fenglerowie z Wejherowa. Waldemar był też wydawcą kart pocztowych. Niestety Fenglerowie w okresie II wojny aktywnie współpracowali z okupantem niemieckim, za co po wojnie zostali skazani na dożywotnie więzienie.

Zakłady fotograficzne w Gdyni i ich właściciele

Wielu fotografików, którzy osiedlili się w Gdyni, otworzyło tu zakłady fotograficzne, dodatkowo zajmując się robieniem zdjęć miasta. W 1929 r. były w Gdyni 3 zakłady, w 1933 r. – 12, a w 1938 r. – 47.

Leonard Durczykiewicz – pochodził z Wielkopolski, w Gdyni miał zakład przy ul. Starowiejskiej 44 w niewielkim, parterowym budynku. Oprócz wykonywania usług fotograficznych wydał niezwykle dużą liczbę pocztówek z wizerunkiem Gdyni i Pomorza.
Kazimierz Dux – prowadził w Orłowie punkt usługowy w pobliżu mola orłowskiego pod nazwą Domek Bursztynowy. Był fotografem i wydawcą pocztówek o Gdyni.
Zygmunt Elżanowski – na przełomie lat 20. i 30. prowadzony przez niego punkt usługowy znajdował się na bulwarze Nadmorskim, tuż przy schodach wejściowych do restauracji Casino. W punkcie tym można było nabyć artykuły fotograficzne, amatorzy mogli tu dokonać niezbędnych prac związanych z zakładaniem i wyjmowaniem filmu ze swojego aparatu. Był doskonałym fotoreporterem. Jego zdjęcia często publikowane były na łamach miesięcznika „Morze”.
Aleksander Wysocki – artysta malarz, właściciel Foto-AWE przy ul.10 Lutego. Do Gdyni przybył z Warszawy. Firma polecała swoje usługi w zakresie zdjęć „artystycznych, propagandowych, muzealnych, krajoznawczych, reklamowych i przemysłowych”. Foto-AWE udokumentowała zdjęciami Gdynię zarówno z jej wiejskim, jak i miejskim obliczem.
Bronisław Nogajewski – właściciel Foto-Elite, jednego z najstarszych gdyńskich zakładów fotograficznych. Po śmierci B. Nogajewskiego firmę przejęła jego żona Mieczysława. W latach 20. mieścił się przy ul. Starowiejskiej 18. W pierwszej połowie lat 30. zakład został przeniesiony do narożnego budynku przy zbiegu ul. Abrahama i Starowiejskiej 7. Oprócz wykonywania wszelakich prac amatorskich i zdjęć na zamówienie znajdował się tutaj „największy specjalistyczny sklep aparatów i przyborów fotograficznych”. M. Nogajewska zajmowała się również upowszechnianiem zdjęć Gdyni. Fotografie firmowane podpisem Foto-Elite zdobiły niemal każdy przewodnik oraz bardzo znane wydawnictwa albumowe o Gdyni, np. XV lat polskiej pracy na morzu pod red. Aleksego Majewskiego. Również nakładem Foto-Elite ukazywały się popularne pocztówki ze zdjęciami Gdyni.
Wacław Schulz – właściciel zakładu Foto Fox. Jego fotografie z wizerunkiem Gdyni ukazały się nakładem lwowskiego wydawnictwa Książnica „Atlas”.
Aniela Romanowska – prowadziła zakład Foto Mare-Nostrum przy ul. 10 Lutego (w domu Pętkowskiego), miała też filię na Oksywiu i w Rumi.
Jan Mikołajczyk – właściciel Foto Mimoza przy Skwerze Kościuszki 24.
Stanisław Nowak – prowadził firmę Foto-Nowak od początku lat 20.
Witold Tadrowski – założył w 1929 r. firmę Fotografia-Optyka W. Tadrowski, która sprzedawała wszystkie akcesoria fotograficzne, począwszy od filmów i papierów, na aparatach fotograficznych skończywszy. W. Tadrowski był właścicielem sklepu przy ul. Starowiejskiej 2, kiosku przy molo Żeglugi Polskiej oraz filii w Helu. Nie ograniczał się jednak do pracy w sklepie. Sam często w wolnych chwilach wędrował po Gdyni z aparatem fotograficznym, starając się uchwycić najciekawsze jej oblicza.
Kazimierz Borkowski – właściciel Foto-Studio.
Jan Gospodarek – fotograf pochodzący z Częstochowy.
Bolesław Lemański – właściciel zakładu przy ul. Świętojańskiej 59.
Łabuzińska – właścicielka zakładu przy Szosie Gdańskiej w domu Karcza.
Roman Morawski – pochodzący ze Lwowa właściciel zakładu fotograficznego przy Szosie Gdańskiej 71. Zostawił po sobie wiele zdjęć dotyczących Marynarki Wojennej. W sezonie letnim często można było go spotkać na gdyńskiej plaży, świadczącego usługi fotograficzne wczasowiczom.
Ernest Raulin – był technikiem fotografii, polecał się do wykonywania zdjęć architektury, wnętrz i reportaży. Jego zdjęcia ukazywały się w przewodnikach gdyńskich, np. Piękno Gdyni i wybrzeża poznasz uczestnicząc w wycieczkach LPT czy Przewodnik – Informator turystyczny po Gdyni i wybrzeżu z 1939 r., wydanych nakładem Gdyńskiego Związku Propagandy Turystycznej. Należał do grona najbardziej twórczych fotografów Gdyni, lecz równocześnie był zdrajcą, który przekazywał Niemcom zdjęcia gdynian znajdujących się na przygotowywanych listach proskrypcyjnych. Po wojnie sądzony w Gdańsku i skazany na długoletnie więzienie.

Wydawnictwa przedwojenne

Innymi godnymi wspomnienia są różnorodne wydawnictwa z tego okresu, których dziełem były karty pocztowe przedstawiające polskie krajobrazy, w tym Gdynię i całe Wybrzeże.

Do ważniejszych z nich należały m.in.: Macierz Kaszubska z Sopotu, Polskie Towarzystwo Księgarni Kolejowych Ruch S.A., Liga Morska i Kolonialna, Książnica – Atlas Lwów (publikacja zdjęć m.in. Romana Puchalskiego z Lwowa czy Wacława Schulza), Macierz Szkolna w Gdańsku (liczne zdjęcia wykonywał tu Ryszard Wyrobek z Gdańska wraz z wspomnianym wcześniej Janem Bułhakiem z Wilna), Salon Malarzy Polskich w Krakowie, Morska Agencja Fotograficzna M. A. F. Gdynia, FOTOBROM Bydgoszcz – Gdynia prowadzony przez Elizę i Oskara Elznerów, Pierwsze Polskie Towarzystwo Kąpieli Morskich, Wydawnictwo Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Grudziądzu, Spółka Wydawnicza Krajobraz Morski – Warszawa.

Do grona wydającego pocztówki należy również zaliczyć: Jana Żupańskiego, Józefa Winnickiego z Gdyni oraz Michała Winnickiego z Pucka.

Fotografowie w powojennej Gdyni

Po zakończeniu II wojny światowej nastąpiła wymiana pokoleniowa gdyńskich fotografów. Jedni zaprzestali działalności ze względu na wiek, inni – wysiedleni w czasie okupacji – już nie wrócili. W miejsce przedwojennych mistrzów pojawili się w Gdyni nowi, równie wybitni twórcy. Jedni fotografują swoje miasto w ramach codziennej, reporterskiej działalności, drudzy zaś w wolnych chwilach, po pracy. Wszystkich jednak łączy jedno – miłość do Gdyni.

Mieczysław Cieślak (1938-2002) – artysta fotografik specjalizujący się w morskim krajobrazie. Autor cyklu fotograficznego Barwy Morza. Swój dorobek artystyczny prezentował na ponad 200 wystawach w kraju i poza jego granicami (Portugalia, Pakistan, Dania).
Tomasz Degórski – autor wielu zdjęć do albumów o Gdyni, encyklopedii, kalendarzy, plakatów, bilbordów, książek, folderów reklamowych i pocztówek.
Jacek Dworakowski – fotograf, publicysta, twórca filmów dokumentalnych dotyczących Gdyni i Wybrzeża oraz wystaw fotograficznych o tematyce gdyńskiej. Autor takich książek o Gdyni, jak: Kształt pamięci. Gdyńskie cmentarze, Pocztówki z wybrzeża czyli historia na kartach zapisana; albumu fotograficznego Gdynia. Portret miasta na jawie i we śnie. Laureat Nagrody Artystycznej Prezydenta Gdyni – Galion Gdyński w 2014 r.
Henryk Kabat (1914-2003) – warszawiak, w Gdyni mieszkał od 1947 r. Dziennikarz i fotoreporter, autor albumu fotograficznego Dar Pomorza.

Sławomir Kitowski – gdynianin, badacz dziejów Gdyni, plakacista, fotografik, autor zdjęć i wydawca wielu wydawnictw poświęconych Gdyni, w tym albumów fotograficznych, m.in.: Słoneczna Gdynia, Gdynia. Portret nadmorski, Port Gdynia, Piękna Gdynia, Musicale. 50 lat Teatru Muzycznego w Gdyni, Orłowo. Dzieje, krajobraz, architektura (wraz Marią Jolantą Sołtysik). Laureat Medalu Kwiatkowskiego w 2015 r. oraz Galionu Gdyńskiego w 2003 r. Prezes Towarzystwa Miłośników Orłowa.

Kacper Kowalski – architekt, mieszkaniec Gdyni. Jego specjalnością są fotografie z lotu ptaka. Łącząc funkcje pilota i fotografa, ukazuje na swych zdjęciach nieosiągalne ze zwykłej perspektywy pejzaże. Autor albumu Efekty uboczne (2014 r.), do którego zdjęcia wykonywane były m.in. w okolicach Gdyni. Autor wielu wystaw fotograficznych w kraju i za granicą. Trzykrotny laureat World Press Photo i innych prestiżowych nagród międzynarodowych. W 2015 r. za kreację artystyczną otrzymał Nagrodę Artystyczną Prezydenta Gdyni – Galion Gdyński.
Tadeusz Link (1916-2000) – lwowianin. Wykonywał m.in. akty, fotografię górską, zdjęcia reklamowe statków dla Polskich Linii Oceanicznych oraz najciekawsze, godne utrwalenia aparatem fotograficznym wydarzenia w porcie gdyńskim. Specjalizował się również w fotografii teatralnej.
Jan Netzel (1936-2015) – pasjonowały go portret, krajobraz i zdjęcia marynistyczne. Od lat 90. tematem, który go urzekł i któremu starał się być wierny, była gdyńska architektura.
Walenty Stefanowicz (1944-2009) – od 1966 r. związany zawodowo ze stocznią im. Komuny Paryskiej. Jej wizerunek ukazał na wielu wystawach zbiorowych i indywidualnych – Nasza Stocznia w 1970 r., W Stoczni w 1971 r., 50 lat Stoczni im. Komuny Paryskiej w 1973 r., Stal i forma w 1974 r. wraz z Janiną Nowicką. Był inicjatorem utworzenia Morskiego Towarzystwa Fotograficznego.
Janusz Uklejewski (1925-2011) – pochodził z Grudziądza, od 1948 r. mieszkał w Gdyni. Przez wiele lat pracował w Wojskowej Agencji Fotograficznej i Centralnej Agencji Fotograficznej. Wykonał tysiące zdjęć ukazujących najciekawsze wydarzenia z powojennej historii Gdyni, jej przeobrażenia, rozbudowę, mieszkańców, życie kulturalne.
Gerard Waleszkowski (1931-2009) – w Gdyni zamieszkał tuż po II wojnie światowej. Tematami wiodącymi jego prac były portrety, port, konie, akty, pejzaże morskie. Autor ponad 50 wystaw fotograficznych. Pierwsza wystawa indywidualna poświęcona Gdyni, a konkretnie stoczni gdyńskiej, miała miejsce w 1965 r. i nosiła nazwę Stocznia w obiektywie.
Tadeusz Wański (1894-1958) – fotografował głównie pejzaże charakteryzujące się miękkim i nastrojowym rysunkiem. Laureat licznych konkursów fotograficznych w kraju i za granicą.
Halina Wasielke-Cieślak – tematem wiodącym jej twórczości fotograficznej jest port gdyński. Jego zmieniające się oblicze udokumentowała w ponad 200 wystawach zbiorowych i indywidualnych w kraju i za granicą – m.in. w Czechosłowacji, Danii, Jugosławii, Wielkiej Brytanii i na Węgrzech.
Edmund Zdanowski (1905-1984) – rodem z Wilna, w Gdyni od 1945 r. Głównym tematem jego twórczości była przede wszystkim Gdynia uwieczniona na licznych fotografiach w stylu socrealistycznym oraz w tzw. klimacie Bułhakowskim. Ulubionym miejscem fotografowanym przez E. Zdanowskiego była część centralna miasta: ul. Świętojańska, al. Czołgistów (dziś al. Piłsudskiego), Skwer Kościuszki, basen żeglarski, ul. 3 Maja.

Na oddzielną uwagę zasługują gdyńscy fotoreporterzy, którzy w swojej działalności nie omijali spraw dotyczących wojska ani Marynarki Wojennej. Do tego grona należą m.in.: Kazimierz Gawron – autor albumu My Polscy Marynarze (1988 r.), Marian Kluczyński (w 2002 r. ukazał się jego album Marynarka Wojenna) oraz Mariusz Konarski, Stanisław Pudlik i Henryk Nagrodzki stale współpracujący z miesięcznikiem Marynarki Wojennej „Bandera” i lokalnymi pismami.

autor: Jacek Dworakowski (2006 r., 2025 r.)