Polskie Linie Oceaniczne

Polskie Linie Oceaniczne – przedsiębiorstwo armatorskie żeglugi morskiej z siedzibą w Gdyni przy ul. 10 Lutego 24. Ich statutowymi zadaniami były eksploatacja tonażu linii regularnych wszystkich zasięgów, tankowców, oceanicznego tonażu trampowego oraz obsługa tonażu pasażerskiego. Polskie Linie Oceaniczne były przez długie lata jedną z najbardziej znanych marek polskiej gospodarki w świecie.

Historia

PLO [Polskie Linie Oceaniczne] powołane zostały zarządzeniem ministra żeglugi z dnia 2.01.1951 r. Dotychczasowe, powstałe w dwudziestoleciu międzywojennym przedsiębiorstwa żeglugowe, reaktywowane po II wojnie światowej, przestały istnieć w wyniku zmiany struktury Marynarki Handlowej. Zarządzeniem z dnia 1.01.1951 r. ministra żeglugi Mieczysława Popiela przedsiębiorstwa Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe S.A., Żegluga Polska S.A. oraz Polsko-Brytyjskie Towarzystwo Okrętowe S.A. zostały zlikwidowane. Na ich bazie powstały trzy nowe: PLO w Gdyni, PŻM [Polska Żegluga Morska] w Szczecinie i specjalistyczne przedsiębiorstwo ratownicze – PRO [Polskie Ratownictwo Okrętowe] z siedzibą w Gdyni. Gdyński armator w chwili utworzenia posiadał 43 statki na 13 liniach żeglugowych. Pierwszym dyrektorem PLO został Hilary Sarnecki.

Początkowo bezpośrednim nadzorem i koordynacją działalności żeglugowej PLO, PŻM i PRO zajmował się Centralny Zarząd Polskiej Marynarki Handlowej. Po jego likwidacji w 1957 r. funkcje bezpośredniego nadzoru przejęły w swoich zakresach poszczególne departamenty Ministerstwa Żeglugi.

1.01.1963 r. utworzony został Oddział PLO w Gdańsku, po kilku latach przekształcony w Zakład Eksploatacyjny. Podobny zakład oraz Zakład Zaopatrzenia powstał w tym samym czasie w Gdyni. Po uzyskaniu przez dyrekcję PLO uprawnień zjednoczenia poszczególne zakłady liniowe stały się z początkiem 1969 r. jednostkami o dużej samodzielności, zajmującymi się handlową i techniczną eksploatacją przydzielonej im floty na zasadach rozrachunku wewnętrznego. Spowodowało to nowe zmiany w sposobie zarządzania oparte na całkowitej specjalizacji. W styczniu 1970 r. flotę PLO, powiększoną o statki liniowe przejęte od PŻM, podzielono między 4 zakłady eksploatacyjne według geograficznych zasięgów działania. Były to:

1. Zakład Linii Amerykańskich w Gdyni, dysponujący 26 statkami o nośności 190 tys. t.
2. Zakład Linii Afrykańskich i Śródziemnomorskich w Gdańsku, eksploatujący 43 statki o nośności 207 tys. t.
3. Zakład Linii Azjatyckich i Australijskich w Gdyni, eksploatujący 42 statki o nośności 417 tys. t.
4. Zakład Linii Europejskich i Żeglugi Promowej w Szczecinie, dysponujący 40 statkami o nośności 51 tys. t.

Koordynacją prac związanych z eksploatacją statków, bukowaniem ładunków i zapewnieniem ich właściwej obsługi za granicą zajmowali się agenci PLO w portach na całym świecie.

Rozwój konteneryzacji wymusił zmiany w strukturze eksploatowanego tonażu. W 1981 r. do służby PLO weszły 4 nowoczesne kontenerowce con-ro obsługujące linię północnoamerykańską, a w następnych latach 4 statki typu ro-ro. Modernizacja floty okazała się nieco spóźniona, a sytuacja wewnętrzna Polski w latach 80. XX w., w szczególności po wprowadzeniu stanu wojennego, nie sprzyjała rozwojowi ilościowemu ani jakościowemu bazy PLO. Wiele linii nie uzyskiwało zadowalających wyników. Światowy kryzys gospodarki morskiej pogłębił dodatkowo sytuację ekonomiczną gdyńskiego armatora. PLO zaczęły ponosić straty, a restrykcje w stosunku do polskich ładunków znacznie ograniczały zdolności konkurencyjne firmy.

Przemiany polityczno-ekonomiczne w Polsce na początku lat 90. oraz wymogi na rynkach światowych wymusiły zwrot w strategii planów rozwojowych PLO. Dyrekcja uruchomiła w 1990 r. nową linię kontenerową do południowych portów wschodniego wybrzeża USA i Zatoki Meksykańskiej oraz nowy serwis żeglugowy na Daleki Wschód. Za granicą powstawały spółki żeglugowe z zadaniem eksploatacji na własny rachunek części tonażu liniowego armatora. Pod koniec lat 90. Grupa PLO składała się z 12 spółek (2 w fazie likwidacji), w tym 5 żeglugowych. Wszystkie zatrudniały ok. 3 tys. osób, w tym 1,450 tys. marynarzy. Zmiany strukturalne doprowadzić miały do przekształcenia PLO w jednoosobową spółkę akcyjną skarbu państwa z jednoczesnym podziałem przedsiębiorstwa na szereg mniejszych spółek będących częścią składową holdingu PLO S.A. Przekształcenie nastąpiło 1.07.1999 r.

Obecnie PLO S.A. to przedsiębiorstwo armatorskie wywodzące się z Polskich Linii Oceanicznych, koncentrujące się na świadczeniu usług przewozowych drogą morską oraz na zaopatrywaniu statków. Dysponuje 2 statkami ro-ro: Pol Stella i Francesco Nullo. Prowadzi także działalność hotelarską w Domu Marynarza.

Flota handlowa

Statki floty PLO pływały we wszystkich kierunkach świata. Docierały do wszystkich kontynentów, pokonując morza i oceany. W chwili powstania PLO przejęły po zlikwidowanych przedsiębiorstwach 43 jednostki o nośności 215 tys. t. W tym 39 do przewozu ładunków suchych, 3 zbiornikowce i 1 statek pasażerki. Był to tonaż mocno przestarzały. Po przekazaniu PŻM części statków ich stan w PLO zmniejszył się do 36 i nie zmieniał do 1956 r.

Przełomowym momentem w rozwoju polskiej floty handlowej było wejście do eksploatacji pierwszego 10-tysięcznika m/s Marceli Nowotko. To ten nowoczesny statek i jego następcy z serii B-54 zwróciły uwagę zagranicy na możliwości produkcyjne polskiego przemysłu okrętowego. Przed PLO otwierały się możliwości na wielu rynkach świata, zwłaszcza Azji, Australii i Pacyfiku Południowego. Nowotko otwierał w 1957 r. linię żeglugową do Japonii i Filipin. Inny 10-tysięcznik – m/s Stefan Okrzeja zapoczątkował 24.04.1958 r. stałe połączenie z portami Stanów Zjednoczonych. 5.02.1960 r. statek Monte Cassino zainaugurował linię arabsko-perską (później Linię Środkowego Wschodu).

W latach 1956-1961 liczba statków wzrosła do 70, a ich tonaż podskoczył o 257%. W tym czasie była to flota w miarę nowoczesna. Przeciętny wiek statków wynosił 8,8 lat, wcześniej 16,2 lat. Wzrost tonażu umożliwił 28.08.1962 r. otwarcie linii do portów Afryki Wschodniej i Południowej. Wzrosła także liczba rejsów liniowych do Australii i portów Europy. W 1967 r. PLO posiadały 89 statków, a dwa lata później już 100 jednostek pływających.

W dekadzie lat 70. flota wzrosła do 176 statków o nośności przekraczającej 1,2 mln DWT, a roczne przewozy wzrosły o ponad 5 mln t. Zatrudnienie w tym czasie wynosiło ponad 12 tys. osób, w tym ponad 80% marynarzy. W tym okresie PLO rozpoczęło eksploatację nowych kontenerowców, semikontenerowców i jednostek typu ro-ro.

Jeszcze w 1981 r. PLO posiadały 163 statki, ale już pod koniec tej trudnej dekady liczba ta spadła do 97. Mimo że flota znacznie się pomniejszyła, to jej struktura zarządzana była w sposób nowoczesny, co pozwoliło przetrwać trudne lata 80. Nie uchroniło to jednak PLO przed niezwykle ciężkim kryzysem, do jakiego doszło w ostatniej dekadzie XX w.

Sprywatyzowane w 1999 r. PLO i przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną posiadają 2 jednostki pływające typu ro-ro: Francesco Nullo i Pol Stella.

Flota pasażerska

Podstawową działalnością PLO był transport ładunków. Armator rozwijał także przewozy pasażerów. Od chwili powstania przedsiębiorstwo dysponowało najpierw transatlantykiem Batory, a w latach 1968-1988 Stefanem Batorym. Oba liniowce obsługiwały turystów głównie na trasie do Ameryki Północnej. W latach 1970-1977 gdyński armator eksploatował 4 własne promy pasażersko-samochodowe: Gryf, Skandynawia, Wawel i Wilanów. Pierwszy pływał na linii Gdańsk–Helsinki, a pozostałe na linii Świnoujście–Ystad. Wszystkie przekazane zostały do Polskiej Żeglugi Bałtyckiej. PLO posiadały także promy kolejowo-samochodowe wykorzystywane na trasie Świnoujście–Ystad: Mikołaj Kopernik, Jan Heweliusz i Jan Śniadecki. Jan Heweliusz zatonął w 1993 r., dwa pozostałe przekazane zostały Unity Line. Należy zaznaczyć, że poza promami i statkami pasażerskimi przewóz pasażerów odbywał się również na statkach towarowych.

Katastrofy morskie

W historii floty PLO lata 80. zapisały się dużą liczbą katastrof morskich. Najtragiczniejszymi były katastrofy statków Kudowa Zdrój (20.01.1983 r.) i Busko Zdrój (8.02.1985 r.), w których zginęły 43 osoby. Ponadto w tym okresie PLO straciły w katastrofach jeszcze 3 inne statki, na szczęście bez ofiar w ludziach.

Do największej tragedii w dziejach żeglugi polskiej doszło 13.01.1993 r., kiedy to na Bałtyku zatonął prom Jan Heweliusz. Z 54 pasażerów i członków załogi uratowano 9 osób.

autorka: Barbara Mikołajczuk (2025 r.)

Bibliografia:

Czesław Kleban, Port Gdynia 1922-1972, Gdańsk 1973

Jacek Jarosz, Polskie promy morskie w latach 1950-2010, https://www.magnum-x.pl/artykul/promypolskie5010, dostęp: 19.03.2025 r.

Jacek Ostapkowicz, Gdynia 1939-2005. Kalendarium, Gdynia 2006

Jerzy Drzemczewski, Polskie Linie Oceaniczne 1951-2012. Zarys działalności, Gdynia 2012

Reorganizacja Polskiej Marynarki Handlowej nowym etapem rozwoju naszej gospodarki, „Dziennik Bałtycki” 1951, nr 20, s. 3

Strona główna PLO S.A., www.plo.com.pl, dostęp: 19.03.2025 r.