Żydzi

Najliczniejsza w międzywojennej Gdyni mniejszość wyznaniowa, której liczebność systematycznie wzrastała od 84 (9.12.1931 r.) do ok. 4500 (w 1938 r.). Pierwszym gdynianinem wyznania mojżeszowego był inż. Leon Allweil, członek zespołu Tadeusza Wendy, który przybył tu w 1927 r. ze Lwowa. Tworząc podstawy swojej społeczności, w 1933 r. Żydzi powołali Komisję dla Spełniania Zadań Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. W 1937 r. siedzibę gminy przeniesiono z Wejherowa do Gdyni. Większość stowarzyszeń i organizacji żydowskich działających na terenie Gdyni związana była z ideą syjonizmu. Ważną rolę dla gdyńskiej przedsiębiorczości spełniały żydowskie związki zawodowe. Z grona ok. 4500 Żydów mieszkających tu pod koniec 1938 r. po wojnie do miasta wróciło zaledwie 33.

Początki istnienia społeczności żydowskiej w Gdyni

Żydzi w Gdyni całe życie religijno-kulturowe musieli tworzyć od podstaw. Pierwszym etapem było powołanie w 1933 r. Komisji dla Spełniania Zadań Gminy Wyznaniowej Żydowskiej funkcjonującej do 1937 r. pod nadzorem Gminy Wyznaniowej Żydowskiej Okręgu Kartuskiego.

W 1937 r. w wyniku wygrania wyborów do jej zarządu przez Żydów gdyńskich siedzibę gminy przeniesiono z Wejherowa do Gdyni. Majątek Gminy Wyznaniowej Żydowskiej Okręgu Kartuskiego stanowiły synagogi w Wejherowie, Kartuzach i Kościerzynie, domy modlitwy w Gdyni i Pucku, cmentarze w Bolszewie, Pucku, Kartuzach i Kościerzynie. W maju 1936 r. zrodził się pomysł zatrudnienia rabina, jednak do wybuchu wojny nie udało się go zrealizować.

Kluby i stowarzyszenia żydowskie

Żydzi na terenie Gdyni nie utworzyli jednej zwartej organizacji politycznej. Widoczne były tu podziały występujące w środowiskach żydowskich w innych częściach kraju. Najstarszym stowarzyszeniem był założony w 1933 r. Żydowski Klub Towarzyski zrzeszający osoby zamożne i wpływowe, w tym wielu syjonistów. Właśnie syjonizm był ideą najpowszechniej przewijającą się przez umysły gdyńskich Żydów. Zabarwienie syjonistyczne miało wiele działających w mieście organizacji i stowarzyszeń (m.in. Zjednoczenie Syjonistyczne, Liga Pomocy Pracującym w Palestynie, Hitachduth, Tarbut oraz młodzieżowe Brith Trumpeldor-Bejtar i Gordonia). Ta ostatnia organizacja wespół ze stowarzyszeniem Zebulun zorganizowała w latach 1936-1939 kursy portowe i rybackie.

Żydowskie związki zawodowe, rola społeczności żydowskiej w życiu gospodarczym Gdyni

Ważną rolę spełniały żydowskie związki zawodowe powołane do ochrony interesów zawodowych swoich członków przed konkurencją i antyżydowskim bojkotem. Najstarszym był działający od kwietnia 1934 r. Związek Drobnych i Detalicznych Kupców Żydowskich. W kolejnych latach powstały gdyńskie oddziały Związku Rzemieślników Żydowskich, Związku Żydowskich Pracowników Umysłowych oraz Związku Zawodowego Handlowców, Pracowników i Urzędników Prywatnych w Polsce.

W okresie międzywojennym gdynianie wyznania mojżeszowego odegrali ważną rolę w życiu gospodarczym kraju. W Gdyni działało wiele firm i spółek z kapitałem żydowskim lub mieszanym, które dzięki sprawnej organizacji i licznym kontaktom zagranicznym w ciągu kilku lat zdominowały handlowe rynki towarów kolonialnych, owoców południowych i ryb. Inicjatywami udziałowców żydowskich były również wielkie inwestycje portowe (m.in. Łuszczarnia Ryżu i Olejarnia). Okres największej prosperity dla kupców żydowskich przypadł na lata 1933-1936. W tym czasie w rejestrze handlowym miejscowego sądu zarejestrowano m.in.: Józef Fetter. Dom Przemysłowo-Towarowy, Bananas, Aukcje owocowe, Nordia-Hawe czy Anglo-Scott.

II wojna światowa – Holokaust

W dniu wybuchu II wojny światowej w Gdyni znajdowało się ok. 700 Żydów. Pozostali zdążyli opuścić miasto i schronić się w rodzinnych miejscowościach lub większych skupiskach ludności żydowskiej. Ich gehenna rozpoczęła się z dniem wkroczenia do Gdyni wojsk niemieckich 14.09.1939 r. Mężczyźni, skrupulatnie wyłapywani z rozrzuconych na terenie miasta miejsc odosobnienia, kierowani byli do większych obozów na Grabówku i w Redłowie. Największa grupa zatrzymanych w Gdyni Żydów trafiła do obozów w Nowym Porcie, Brzeźnie i Sztutowie. Inni zostali odesłani do prac w kamieniołomach w Granicznej Wsi, do obozów w Wolentalu i Borkowie oraz w majątku Buszkowy Dolne. Zginęli prawdopodobnie wszyscy, choć w księdze zgonów obozu Stutthof zarejestrowano śmierć tylko 4 z nich. Ostatni z przebywających w obozie, Majloch Mandelbaum, zmarł 28.10.1944 r. Pozostali przy życiu (głównie kobiety i dzieci) otrzymali początkowo zakaz opuszczania miasta, po czym zostali objęci wielką akcją wysiedlania mieszkańców Gdyni rozpoczętą 12.10.1939 r.

Żydzi gdyńscy ginęli na terenie całej II RP. Większość trafiła do gett (m.in. w Warszawie, Łodzi, Lwowie, Wilnie, Rzeszowie, Przemyślu, Częstochowie, Lublinie, Baranowiczach, Brześciu nad Bugiem, Stanisławowie, Piotrkowie Trybunalskim, Międzyrzeczu Podlaskim, Radomiu, Otwocku, Białymstoku, Kole, Mościskach i Kowlu), obozów koncentracyjnych (w Sztutowie, Oświęcimiu, Treblince, Majdanku, Dachau, Mauthausen, Gross-Rosen, Bełżcu i Bergen Belsen) i obozów jenieckich (Oflagi w Woldenbergu, Neubrandenburgu i Lubece). Z Holokaustu ocalało co najmniej 305 Żydów pochodzących z Gdyni. Z tej grupy 41 osób wyemigrowało za granicę krótko przed 1.09.1939 r. Z grona ok. 4500 Żydów mieszkających pod koniec 1938 r. w Gdyni po wojnie do swojego miasta wróciło zaledwie 33. Dodatkowo 10 osób zamieszkało w Sopocie, a 8 – w Gdańsku. W ciągu kolejnych 5 lat niemal wszyscy opuścili Trójmiasto. Do dziś w Europie, Ameryce Północnej, Ameryce Południowej, Australii i oczywiście w Izraelu żyje przynajmniej 35 ocalałych, którzy mieszkali w Gdyni w okresie międzywojennym.

autor: Jarosław Drozd (2006 r.)