Pomnik ofiar wojen 1914-1920 w Chyloni

Z Gdynia w sieci

W 1918 r. parafia pw. św. Mikołaja w Chyloni zainicjowała budowę pomnika ku czci poległych w I wojnie światowej, powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko-bolszewickiej mieszkańców Chyloni i okolic. Przyjmuje się, że stanął on w ogrodzie przed plebanią w 1920 r. lub 1921 r. Z tego powodu monument z postacią Jezusa Chrystusa w naturalnych rozmiarach na wysokim cokole, powszechnie uznawany jest za najstarszy istniejący do dzisiaj pomnik w granicach Gdyni. Po zakończeniu II wojny światowej, około 1950 r. przeniesiono pomnik w miejsce, w którym znajduje się obecnie – na działkę przy ulicy Działdowskiej 12. Rozpoczęta w 2019 r. inicjatywa lokalnych mieszkańców sprawiła, że pomnik doczekał się wpisu do wojewódzkiego rejestru zabytków. W 2021 r. przeprowadzono  prace konserwatorskie pomnika.

  • Pomnik upamiętniający żołnierzy z parafii Chylonia, którzy zginęli na frontach I wojny światowej.
    Pomnik upamiętniający żołnierzy z parafii Chylonia, którzy zginęli na frontach I wojny światowej.
  • Pomnik ku czci parafian z Chyloni poległych na wszystkich frontach w latach 1914-1920.
    Pomnik ku czci parafian z Chyloni poległych na wszystkich frontach w latach 1914-1920.

Historia

Po zakończeniu I wojny światowej – jeszcze zanim Gdynia wraz z Pomorzem w lutym 1920 r., po decyzjach podjętych w Wersalu, wróciła do odrodzonej Rzeczypospolitej – zmieniła się władza. 30.09.1919 r. decyzją mieszkańców Polak Jan Radtke przejął funkcję sołtysa od Niemca Aarona Jansena. Po krótkim czasie objął również obowiązki wójta obwodu wójtowskiego w Chyloni, do którego należała Gdynia.

Od tego czasu rozpoczęto starania o upamiętnienie ofiar I wojny światowej oraz wojny polsko-bolszewickiej, w której udział brali także mieszkańcy Gdyni i Chyloni. W II Rzeczypospolitej pamięć o poległych była niezwykle żywa, dlatego w wielu miejscach powstawały poświęcone im pomniki fundowane przez kombatantów i lokalne społeczności. Poprzez odwołania do refleksji filozoficznych i religijnych na temat ludzkiego życia próbowano sobie radzić z wojenną traumą.

Nie inaczej było w Gdyni, a właściwie jej dzisiejszej dzielnicy – Chyloni, gdzie około 250 członków założonego w 1918 r. przy parafii pw. św. Mikołaja Bractwa Najświętszego Serca Maryi wraz z proboszczem Franciszkiem Mengelem zainicjowało budowę pomnika ku czci poległych mieszkańców Chyloni i okolic. Choć nieznana jest dokładna data jego powstania, przyjmuje się, że stanął on w ogrodzie przed plebanią w 1920 r. lub 1921 r. Jak głosi napis na jednej z 4 umieszczonych na nim tablic powstał „ku czci i pamięci Najdroższym Ojcom Synom i Braciom z parafii Chylonia którzy życie Ojczyźnie w ofierze oddali”. Na pozostałych tablicach wymieniono 40 głównie kaszubskich nazwisk poległych wraz z informacją, na którym froncie zginęli. Interesujący jest fakt, że spis obejmuje nie tylko ofiary I wojny światowej, ale wszystkich tych mieszkańców Chyloni, którzy zginęli w walkach o wolną Polskę w latach 1914–1920, w tym między innymi w wojnie polsko-bolszewickiej czy powstaniu wielkopolskim.

Najbardziej intrygującym w historii pomnika poległych Chylonian jest fakt, że przetrwał on do współczesności. Większość podobnych symboli wiary i polskości zostało zniszczonych podczas II wojny światowej przez Niemców, jednak ten znacznych rozmiarów monument z wyraźnymi odwołaniami do wartości religijnych i narodowych przetrwał w niemal nienaruszonym stanie. Według przekazów mieszkańców pomnik uratował ksiądz Mengel, który postanowił zostawić go w jego oryginalnym miejscu, jednak otoczył stertą desek i innych materiałów budowlanych, które zasłoniły cały monument. Celowy bałagan urządzony przez proboszcza w parafii miał zbić z tropu Niemców, którzy drwili z nieporządku, nie przypuszczając jednak, co się za nim kryje.

Po zakończeniu wojny ksiądz Mengel opuścił Chylonię, a na jego miejsce powołano kolejnego proboszcza – Józefa Labona. Jak wspominał Henryk Langer, potomek znanego chylońskiego rodu Jasińskich, to właśnie ten duchowny około 1950 r. przeniósł pomnik w miejsce, w którym znajduje się obecnie – na działkę przy ulicy Działdowskiej 12.

Wraz z upływem czasu stojący na uboczu monument coraz bardziej niszczał. Dopiero rozpoczęta w 2019 r. inicjatywa lokalnych mieszkańców sprawiła, że pomnik doczekał się wpisu do wojewódzkiego rejestru zabytków. 11.11.2020 r. w symboliczną 100. rocznicę jego powstania i Narodowe Święto Niepodległości przeprowadzono kwestę na rzecz wykonania prac konserwatorskich, które zrealizowano w kolejnym roku. Przywrócono stabilność postumentu, uzupełniono pęknięcia, odmalowano tablice i odtworzono serce Jezusa, na którym odkryto jeszcze ślady oryginalnej złotej farby. Dziś podobnie jak ponad 100 lat wcześniej, dzięki zaangażowaniu mieszkańców pamięć o ofiarach Wielkiej Wojny jest kontynuowana, a najstarszy gdyński pomnik pozostaje niemym świadkiem tej tragicznej części lokalnej historii.

autor: Dawid Gajos (2024 r.)

Bibliografia:

J. Borzyszkowski, I wojna światowa i przyłączenie Pomorza do Polski w pamięci Kaszubów i Pomorzan, „Acta Cassubiana” nr 16, 2014.

A. Busler, Najstarszy gdyński pomnik, Czec.pl, 22.11.2020, https://czec.pl/pl/n/83 [dostęp: 08.04.24].

I wojna światowa na ziemiach polskich, red. P. Stawecki, Warszawa 1986.

J. Matura, I wojna światowa. Pomniki krwawego konfliktu, „Pomorze Zachodnie”, 02.09,2017, http://pomorze24.blogspot.com/2017/09/i-wojna-swiatowa-pomniki-na-pomorzu-zachodnim.html [dostęp: 08.04.24].

B. Mikołajczuk, M. Zakroczymska, Gdyńskie kapliczki, figury i krzyże, Gdynia 2011.

Polski wir I wojny: 1914–1918, red. A. Dębska, Ośrodek Karta, Warszawa 2014.– ul. 10 Lutego, „Wolne Forum Gdańsk”, http://wolneforumgdansk.pl/viewtopic.php?t=377&postdays=0&postorder=asc&start=0&sid=4c02fec074f9eea6db2b6e56682d10d4 [dostęp: 08.04.24].

M. Sielski, Gdyńskie pomniki chronione przed Niemcami, Trójmiasto.pl, 11.11.2020, https://www.trojmiasto.pl/wiadomosci/Gdynskie-pomniki-chronione-przed-Niemcami-n150501.html [dostęp: 08.04.24].

P. Szczerba, Najstarszy pomnik w Gdyni. Gdzie stoi?, Trójmiasto.pl, 11.06.2023, https://historia.trojmiasto.pl/Najstarszy-pomnik-w-Gdyni-stoi-w-Chyloni-n178925.html [dostęp: 08.04.24].

K. Szypelt, Najstarszy pomnik w Gdyni odrestaurowany, Gdynia.pl, 09.03.2021, https://www.gdynia.pl/co-nowego,2774/najstarszy-pomnik-w-gdyni-odrestaurowany,555425 [dostęp: 08.04.24].

Źródło: „https://www.gdyniawsieci.pl/w/index.php?title=Pomnik_ofiar_wojen_1914-1920_w_Chyloni&oldid=32672”