Kościół pw. św. Mikołaja w Gdyni-Chyloni

Autor projektu/przebudowy: nieznany/Janusz Kowalski (współczesna dobudówka z 1981 r.)

Data powstania: 2 poł XIV w., przebudowy: 1887 r., 1981-1983

Lokalizacja: Chylonia, ul. św. Mikołaja 1

• 
  Kościół pw. Św. Mikołaja w Gdyni-Chyloni, lata 40. XX w.
• 
  Lotniczy widok na Chylonię, po prawej kościół  pw. Św. Mikołaja. Lata 80. XX w., pocztówka.
• 
  Kościół pw. św. Mikołaja po rozbudowie w 1981 r.

Historia

Pierwszy kościół w tym miejscu powstał najpewniej między 1351 r. a 1353 r., świeżo po nadaniu Chyloni prawa lokacyjnego. Był to niewielki drewniany lub szachulcowy budynek z murowanym prezbiterium, które zachowało się do dzisiaj. XIV-wieczne pochodzenie tej części świątyni zdradzają porowate licówki cegieł, charakterystyczne dla epoki średniowiecza.

Choć kościół zdawał się nosić znamiona typowej świątyni wiejskiej wieków średnich, to pewne zdobienia wyróżniały go na tle innych budowli sakralnych. W części prezbiterialnej ułożone zostały w kształt rombu zendrówki, stanowiąc tym samym zupełnie rzadką dla tego czasu dekorację. O wyjątkowej formie prezbiterium świadczą również wzmacniające konstrukcję od zewnątrz przypory oraz ślepe, ostrołukowe okna.

Zachowana do dziś pozostała, neogotycka część kościoła powstała w 1887 r., w zaledwie rok (rozpoczęcie budowy przypadło na kwiecień 1886 r.). 3-nawową kruchtę na planie prostokąta dobudowano do średniowiecznego prezbiterium, przykrywając 2-spadowym dachem.

W 1915 r. parafia chylońska stała się samodzielna, oddzielając się od parafii oksywskiej, której wcześniej była filią.

Po II wojnie światowej kościół przestał wystarczać na potrzeby coraz prężniej rozwijającej się dzielnicy. W 1981 r. rozpoczęto kolejne prace, które zaowocowały powstaniem nawy bocznej oraz zupełnie nowej, współczesnej dobudówki projektu arch. Janusza Kowalskiego.

W nowo powstałym segmencie budynku ustawiono m.in. organy mechaniczne, dzieło Jerzego Kureckiego z Koźmin. Poświęcenie nowej części świątyni nastąpiło 6.12.1990 r. Jednocześnie postępowała również rozbudowa kompleksu sakralno-katechetycznego, w tym plebanii.

Architektura

Kościół św. Mikołaja stoi w Gdyni Chyloni, po północnej stronie ulicy św. Mikołaja, nieopodal jej skrzyżowania z ulicą Chylońską. Pierwotny budynek jest orientowany, z wejściem na elewacji zachodniej. Przed wejściem znajduje się niewielki dziedziniec ogrodzony metalowym płotem na ceglanych słupkach. Od północy teren zamyka rzeka Chylonka, zaś po stronie wschodniej teren opada ku rzece schodami. Od ulicy i od strony rzeczki kościół częściowo przesłaniają wysokie drzewa. Między budowlą a ulicą zachowały się pozostałości dawnego cmentarza z 3 uszkodzonymi nagrobkami w języku niemieckim.

Świątynia składa się z 2 części: starszej, 1-nawowej bryły z 1887 r., z wieżą i dobudowywaną zakrystią przy wschodniej i południowej ścianie, oraz nowszej nawy bocznej z 1981 r., wzniesionej w stylistycznym nawiązaniu do pierwowzoru. Wejście do niej prowadzi z dziedzińca lub z prezbiterium.

Historyczna budowla oparta jest na ceglanych, nieotynkowanych murach i kamiennych fundamentach. Dach pokrywa dachówka ceramiczna, natomiast kruchta i stożkowy hełm wieży mają pokrycie łupkowe.

Prezbiterium ma średniowieczne pochodzenie; na jego wschodniej i szczytowej ścianie widoczne są ostrołukowe blendy. Wysokie okna w nawie mają ceglane parapety nachylone ku dołowi.

Więźba dachowa opiera się na drewnianych dźwigarach, zdobionych złoceniami. Nawa nakryta jest płaskim, bielonym stropem; nad prezbiterium znajduje się ceglane sklepienie krzyżowe. Nawę i prezbiterium dzieli łuk tęczowy.

Nowa część kościoła, dobudowana w 1981 r. miała nawiązywać do stylistyki starszej bryły, zachowując spójność formy. Bryła jest wydłużona, wzniesiona z otynkowanej pełnej cegły i pomalowana na biało. Elewacje przebite są ostrołukowymi oknami ze ściętym czubkiem, nowoczesne w charakterze, o proporcjach zbliżonych do okien nawy głównej, natomiast bez bogatych zdobień witrażowych.

Dach jest 2-spadowy i pokryty dachówką ceramiczną, podobnie jak w starszej części kościoła.

Wejście do nowej nawy prowadzi z dziedzińca lub poprzez przejście z prezbiterium kościoła głównego.

W całości nowa część utrzymana jest w prostej, funkcjonalnej estetyce sakralnej, z akcentami nawiązującymi do tradycyjnych elementów gotyckich, ale bez nadmiernej dekoracyjności. Całość wieńczy szpiczasta, ażurowa dzwonnica.

Do kościoła wchodzi się przez 3-dzielną kruchtę z drewnianymi drzwiami o żelaznych okuciach; po prawej stronie mieści się wejście na wieżę. Między kruchtą a nawą znajdują się przeszklone drzwi.

Chór o drewnianej konstrukcji wspiera się na filarach ustawionych na kamiennych cokołach; na chórze znajduje się prospekt organowy. Okna mają formę gotyckich łuków i wyposażone są we współczesne, proste witraże o motywach morskich. Posadzka to biało-czarna mozaika ceramiczna. Ołtarz główny, 3-dzielny, neogotycki, stoi na 3 drewnianych stopniach; w centrum znajduje się figura św. Mikołaja, po bokach – obrazy olejne. Ołtarze boczne również są drewniane, z obrazami i polichromowanymi figurami.

Po lewej stronie od wejścia stoi betonowa chrzcielnica z drewnianym wiekiem, a przy wejściu – 3 drewniane konfesjonały. Przy drzwiach, między kruchtą a nawą, umieszczono 3 małe kamienne chrzcielnice w formie muszli.

Stalle są skromnie dekorowane. Na obu ścianach nawy znajdują się stacje Drogi Krzyżowej w formie polichromowanych płaskorzeźb. Oświetlenie zapewniają 4 współczesne żyrandole stylizowane. Nowsza nawa boczna powiela zewnętrzne cechy historycznej części: ceglany mur, ostrołukowe okna i ceramiczny dach.

Warte uwagi jest wyposażenie kościoła w Chyloni. Jednym z jego najcenniejszych elementów jest rzeźba Piety z ok. 1430 r. Choć nie przetrwała do dzisiejszych czasów w stanie nadanym jej przez twórcę przez wzgląd na liczne przemalowania, to sama forma figury pozostała niezmieniona. Z 2 poł. XVIII w., pochodzi figura św. Mikołaja oraz feretron z obrazami św. Mikołaja i Madonny z Dzieciątkiem Jezus.

W całości zachowało się też neogotyckie wyposażenie z 1897 r. – ołtarze główny i boczne, obrazy i figury. W latach 30. XX w. zlikwidowano przykościelny cmentarz, zastępując go nowym przy ul. Pelplińskiej. Część starszych grobów została przeniesiona na cmentarz w Leszczynkach. W 2008 r. kościół w Gdyni-Chyloni wpisany został do rejestru zabytków.

autorka: Patrycja Wójcik (2025 r.)

Bibliografia:

Parafia św. Mikołaja – Gdynia-Chylonia, Akta archiwalne Biura Parafialnego.

Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Kościół parafialny p.w. Św. Mikołaja, autor: T. Romanowska-Kasperkiewicz, 2000.

Diecezja chełmińska: zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928.

M. Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego, urbanistyka i architektura, Warszawa 1993.

M. Sołtysik, Studium architektoniczno-urbanistyczne waloryzacji Gdyni do roku 1939 w granicach administracyjnych miasta z roku 1970, Gdańsk 1980.

A. Bastian, J. Socha, Sto lat parafii Św. Mikołaja w Gdyni-Chyloni, Gdynia 2015.

A. Woziński, Rzeźba Pieta z około 1430 roku w kościele par. p.w. św. Mikołaja w Gdyni-Chyloni. Studium historyczno-artystyczne, Gdańsk 2006.

T. Rembalski, Dzieje osadnictwa na terenie współczesnych gmin Gdynia i Kosakowo od XIII do XV wieku, Gdynia 2011.

[6] A. Woziński, Rzeźba Pieta z około 1430 roku w kościele par. p.w. św. Mikołaja w Gdyni-Chyloni. Studium historyczno-artystyczne, Gdańsk 2006, s. 1.