Polski Związek Zachodni

Utworzony został w 1921 r. jako ZOKZ [Związek Obrony Kresów Zachodnich] (od 1934 r. istniał jako PZZ [Polski Związek Zachodni]) w celu repolonizacji ludności na te­renach państwa polskiego wzdłuż granicy polsko-niemieckiej, rozwoju instytucji integrujących „kresy zachodnie” z resztą kraju. Przeciwstawiał się niemieckim dążeniom do rewizji granicy oraz propagandzie antypolskiej, współpra­cował z organizacjami polonijnymi w Niemczech i innych państwach. Koło Gdyńskie ZOKZ powstało w 1925 r., a obwód gdyński w 1926 r. Z inicjatywy Związku powstały tak ważne dla Gdyni placówki, jak: Instytut Bałtycki, Instytut Handlu Morskiego i Techniki Portowej. ZOKZ aktywnie uczestniczył w życiu miasta – zapraszał władze związku na spotkania z mieszkańcami Gdyni, organizował wiece mieszkańców, odczyty, występy artystyczne czy zbiórki pieniędzy na wsparcie Polaków na Obczyźnie. W 1936 r. PZZ zorganizował Pierwszy Zjazd Kaszubów w Gdyni dla uczczenia Antoniego Abrahama. W czasie wojny gdyński PZZ poniósł olbrzymie straty. Niemcy od razu po wejściu do Gdyni wielu jego członków wymordowali w Piaśnicy, KL Stutthof i innych obozach. Reaktywowany po wojnie, pomagał w identyfikacji ekshumowanych w Piaśnicy. Istniał do 1953 r.

Historia

Początkowo działał na Śląsku, Pomorzu i w Wielkopolsce, od 1934 r. – na obszarze całego kraju, skupiając ok. 45 tys. członków. Po podpisaniu w styczniu 1934 r. paktu o nieagresji pomiędzy RP a III Rzeszą zmieniono nazwę ZOKZ [Związek Obrony Kresów Zachodnich] na PZZ [Polski Związek Zachodni].

Koło Gdyńskie powstało już w 1925 r. Należało wówczas do Obwodu Pomorskiego z siedzibą w Wejherowie. W skład zarządu wchodzili: M. Korda – prezes, Władysław Zaleski – wiceprezes, K. Pokrzyński – sekretarz, Kosznicki – skarbnik, Jan Kamrowski – referat oświatowy oraz R. Wojewski, Franciszek Grzegowski, K. Karti – ławnicy.

Podjęto uchwałę przeciwko nabożeństwom w języku niemieckim, o urządzaniu corocznej imprezy Tydzień Kresów Zachodnich i zorganizowano zbiórkę datków na Pomoc dla Polaków „na niewyzwolonych kresach zachodnich”.

Obwód Gdyński powstał w 1926 r., obejmował Koła Związku w: Chyloni (od 1932 r. – przewodniczący: Józef Brauer), Obłużu, Wielkim Kacku i Chwaszczynie (od 1936 r.), Osowej (1937 r.). Długoletnim prezesem był Andrzej Wachowiak, od 1936 r. – Józef Niemiec.

Z inicjatywy ZOKZ powstały tak ważne dla Gdyni placówki, jak: Instytut Bałtycki, Instytut Handlu Morskiego i Techniki Portowej.

ZOKZ aktywnie uczestniczył w życiu miasta – zapraszał władze związku na spotkania z mieszkańcami Gdyni, organizował wiece mieszkańców, odczyty, występy artystyczne czy zbiórki pieniędzy na wsparcie Polaków na Obczyźnie. Związek organizował imprezy w ramach Tygodnia Propagandy ZOKZ, Tygodnia Pomorza, Tygodnia zagadnień polsko-niemieckich czy Tygodnia Śląska. W odpowiedzi na akty łamania praw Polski w Wolnym Mieście Gdańsku organizowano bojkot Gdańska.

Od 1928 r. prezesem został Bolesław Nowacki. Nastąpił szybki rozwój Związku, którego zbiorowymi członkami zostały m.in. Towarzystwo Przemysłowców, Towarzystwo Kupców Samodzielnych, Związek Właścicieli Nieruchomości.

W 1934 r. wybrano zarząd w składzie: mjr Zdzisław Józewicz – prezes, Stanisław Jagodziński – wiceprezes, Czesław Jankowski – sekretarz, Franciszek Linke – skarbnik, ławnicy: Tadeusz Bierowski i Augustyn Józef Skwiercz, zastępcy ławników: Stanisław Dobilis, Stanisław Janicki, Z. Morsztynkiewicz. Do komisji rewizyjnej wybrano: dr med. Stanisława Bobkowskiego, K. Remiszewskiego i Bernarda Dulnego.

W 1936 r. PZZ zorganizował Pierwszy Zjazd Kaszubów w Gdyni dla uczczenia Antoniego Abrahama, połączony z odsłonięciem tablicy na ścianie domu przy ul. Starowiejskiej 30, w marcu 1938 r. – pomorską konferencję gospodarczą, we wrześniu 1938 r. powstał Komitet Opieki nad Szkołami Przygranicza pod przewodnictwem A. Wachowiaka, a w grudniu 1938 r. PZZ zorganizował Tydzień Kupiectwa i Rzemiosła Polskiego pod hasłem „Swój do swego po swoje”.

W kwietniu 1939 r. w ramach Tygodnia Propagandy PZZ urządzono wielki wiec w Gdyni, na którym prezes dr Józef Kuligowski zobrazował stosunki polsko-niemieckie od czasu odzyskania niepodległości i wyliczył kolejno wszystkie trudności, jakie Niemcy czyniły Polsce, aby uzależnić ją od siebie w różnej dziedzinie, zwłaszcza gospodarczej. Po wiecu odbyło się spalenie reklam firmy Henkel „znanej ze swego antypolskiego wyczynu”.

W ostatnich dniach sierpnia zorganizowano Komitet Pomocy Polakom – uciekinierom z Wolnego Miasta Gdańska.

W czasie wojny gdyński PZZ poniósł olbrzymie straty. Niemcy od razu po wejściu do Gdyni wielu jego członków wymordowali w Piaśnicy, KL Stutthof i innych obozach. Reaktywowany po wojnie (przewodniczącym był Czesław Tomaszewski), pomagał w identyfikacji ekshumowanych w Piaśnicy, organizując w Szkole Podstawowej nr 1 wystawę eksponatów po pomordowanych, wysyłał pieniądze do Wejherowa na pomnik. Siedzibę miał przy ul. Świętojańskiej 59, piętro I.

W 1950 r. został włączony do Ligi Morskiej, którą zlikwidowano w 1953 r.

autor: Ryszard Toczek (2006 r.)