Kościół pw. św. Michała Archanioła w Gdyni-Oksywiu

Autor projektu: nieznany

Data powstania: XIII w., kolejne przebudowy: XIV w., XVI w., XVII w. i XX w.

Lokalizacja: Oksywie, ul. Pułkownika Stanisława Dąbka 1

• 
  Oksywie, kościół pw. św. Michała Archanioła, pocztówka.
• 
  Oksywie, kościół pw. św. Michała Archanioła, pocztówka.
• 
  Oksywie – cmentarz i kościół pw. św. Michała Archanioła.
• 
  Kościół pw. św. Michała Archanioła – ołtarz główny.
• 
  Kościół pw. św. Michała Archanioła – prospekt organowy.
• 
  Kościół pw. św. Michała Archanioła – wciąganie dzwonów na wieżę.
• 
  Kościół pw. św. Michała Archanioła – zdjęcie współczesne.

Historia

Pierwsze źródła pisane, dotyczące kościoła w Oksywiu pochodzą z 1224 r. W dokumencie datowanym na ten właśnie rok książę Świętopełk potwierdza przekazanie południowej części Kępy Oksywskiej klasztorowi żukowskiemu. Z tego samego dokumentu dowiadujemy się również o istnieniu kościoła w Oksywiu.

W XIV w. świątynia uległa przebudowie. Powiększono ją o wielobocznie zakończone prezbiterium oraz nawę północną. W 1583 r. nastąpiła uroczysta konsekracja kościoła, który w tej formie zachował się aż do I wojny szwedzkiej. Spalony wówczas budynek ponownie odbudowano w 1687 r., tym razem dodając charakterystyczną dla kościołów wiejskich tego czasu drewnianą wieżę z barokowym hełmem, zwieńczonym datującą budowę chorągiewką.

Kolejnych przebudów dokonano w latach 1925-27. Odnowione zostały zwłaszcza ściany północna i południowa. Podczas II wojny światowej zarówno kościół, jak i plebania zostały poważnie uszkodzone. Niewiele również zachowało się z jego wyposażenia. Aktualny ołtarz w stylu neobarokowym pochodzi z 1930 r., ale kościół skrywa kilka innych, zabytkowych perełek. Najstarsze z nich to dwa obrazy, św. Michała Archanioła oraz św. Barbary, a także zachowane z nieistniejącej już ambony rzeźby ewangelistów z XVII w. Niewiele później, w XVIII w. powstała figura św. Michała, a zaraz za nią figury św. Piotra i św. Pawła.

Architektura

Kościół usytuowany jest na skraju Kępy Oksywskiej, u zbiegu ulic Arciszewskich i Muchowskiego. Układ przestrzenny budynku jest właściwy dla typu XIII- i XIV-wiecznego wiejskiego kościoła parafialnego na terenie Pomorza – orientowany, założony na planie prostokąta z 1 nawą boczną, 3-bocznie zamkniętym prezbiterium, 4-boczną wieżą i kruchtą od zachodu.

Bryła budynku jest zwarta, natomiast naroża ściany południowej oraz prezbiterium zostały wzmocnione 2- i 3-stopniowymi szkarpami. Kościół ma kamienne fundamenty, a zróżnicowany kamienno-ceglany mur ukazuje kolejne etapy rozbudowy.

Z pierwszego budynku z XIII w. zachowała się ściana zachodnia. Z kolei z XVII w. pochodzą 3 ściany, stanowiące podbudówkę wieży dzisiejszego kościoła. Korpus i prezbiterium, podobnie jak nawa oraz zakrystia, przykryte są jednym dachem 2-spadowym. Zachodnia elewacja jest osiowa, z wejściem ujętym w odcinkowo zamknięty portal i małymi ceglanymi niszami; całość przykrywa dach 4-spadowy z blachy. Nad nim wznosi się prostokątna, deskowana wieża, zwieńczona metalowym hełmem z chorągiewką datowaną na1687 r.

Na murach narożnika płn.-zach. wmurowano tablice, które upamiętniają okręty zatopione podczas II wojny światowej (Panteon Marynarki Wojennej).

Wnętrze kościoła zaopatrzono w strop belkowy, otynkowane ściany i kamienną posadzkę z płyt. Od zachodu znajduje się drewniany, malowany chór z pozłacanymi detalami – głowicami kolumn i barokowymi ornamentami, w podobnej stylistyce utrzymano ołtarz główny.

Na zboczu wzniesienia, na którego szczycie znajduje się kościół usytuowany jest cmentarz oksywski, najstarsze miejsce spoczynku w Gdyni. Jeszcze w okresie 20-lecia międzywojennego znajdowały się tu mogiły z czasów wojen polsko-szwedzkich. Dziś na cmentarzu można odnaleźć groby osób i rodzin, które miały swój udział w tworzeniu historii Gdyni, jak choćby Antoni Abraham, Bernard Chrzanowski czy rodzina Skwierczów, Wojewskich i Kurrów. Ważną część cmentarza stanowią nagrobki obrońców Kępy Oksywskiej z lat 1920-1936. Od 1996 r. kościół św. Michała Archanioła w Oksywiu znajduje się w rejestrze zabytków dóbr kultury.

autorka: Patrycja Wójcik (2025 r.)

Bibliografia:

Uzasadnienie decyzji w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków, autor: M. Gawlicki, Gdańsk 1996.

Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Kościół parafialny p.w. Św. Michała Archanioła, autor: J. Czyszek, E. Wichrowska, 1990.

M. Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego, urbanistyka i architektura, Warszawa 1993.

M. Sołtysik, Studium architektoniczno-urbanistyczne waloryzacji Gdyni do roku 1939 w granicach administracyjnych miasta z roku 1970, Gdańsk 1980.

M. Perlbach, Pommerellisches Urkundenbuch, Danzig 1881-1882.

http://www.parafia.oksy.net.pl, dostęp: 11.08.2025 r.