Kamienica Zygmunta Peszkowskiego, Skwer Kościuszki 14

Autorzy projektu: inż. arch. Włodzimierz Prochaska i Stanisław Odyniec-Dobrowolski

Data budowy: 1929 r.

Lokalizacja: Gdynia - Śródmieście, Skwer Kościuszki 14

• 
  Karta ewidencyjna budynku przy Skwerze Kościuszki 14 w Gdyni z czasów okupacji niemieckiej
• 
  Kamienica przy skwerze Kościuszki 14, w której mieściła się księgarnia Mariana Niemierkiewicza
• 
  Budynek przy Skwerze Kościuszki 14 w latach okupacji niemieckiej
• 
  Gdynia, Skwer Kościuszki 14 – kamienica z siedzibą Oddziału Banku Millenium

Architektura i historia

Budowa kamienicy Zygmunta Peszkowskiego przy Skwerze Kościuszki 14 prowadzona była w latach 1927-1928, a więc w mniej więcej tym samym czasie co budowa położonej przy ul. Świętojańskiej kamienicy Grażyna. Miała też tych samych projektantów i razem z nią wprowadzała awangardowy modernizm do architektury śródmieścia Gdyni. Był to duży, 4-piętrowy budynek mieszkalno-handlowy, z 5-piętrowym narożnikiem, wzniesiony przez inż. Z. Peszkowskiego z Gdańska, jednego z dyrektorów Stoczni Gdańskiej. Parcelę pod jego budowę Peszkowski kupił od Elżbiety Skwiercz – przedstawicielki starego kaszubskiego rodu związanego z Gdynią już od początków XIX w. Parcela położona była w prestiżowej lokalizacji, blisko plaży i morza, przy szerokim placu i ulicy jeszcze wówczas oznakowanych tylko numerami – późniejszego Skweru Kościuszki i ul. Żeromskiego. Projekt kamienicy sporządzili młodzi architekci z Warszawy: Włodzimierz Prochaska i Stanisław Odyniec-Dobrowolski. Ten pierwszy zdobył dyplom inżyniera architekta w 1927 r. na Politechnice Warszawskiej, gdzie jego kolega S. Odyniec-Dobrowolski jeszcze wówczas kończył studia. Zatwierdzenia projektu dokonał w listopadzie tegoż roku Marian Maśliński pełniący funkcję budowniczego miejskiego w Gdyni, a budową kierował sam W. Prochaska. Odbiór całości nastąpił w grudniu 1929 r.

Kamienica powstała w formach wczesnego funkcjonalizmu i pod względem stylowym stanowiła – podobnie jak Grażyna – całkowitą nowość w Gdyni. Jej architektura, zamiast tradycyjnej ornamentacji i wysokich dachów, operowała bardzo nowoczesnymi elementami ekspresji artystycznej, takimi jak mocne rozczłonkowanie bryły, rytm otworów okiennych, kolorystyczny kontrast tynków i płaski dach niewidoczny od ulicy. Główny akcent całości stanowił uskokowy narożnik, wyższy o jedną kondygnację niż pozostałe części, z wyraziście zaznaczonym rytmem balkonów oraz nieco ciemniejszą kolorystyką. Balkony w kształcie litery L wypełniały w całości uskok narożnika, którego zwieńczenie podkreślone zostało 2 listwami balustrady znajdującego się tu płaskiego „tarasu na dachu”. Pozostałe części dachu miały w rzeczywistości połacie lekko pochylone. Artykulację obu skrzydeł bocznych tworzyły płytki ryzalit i okna wycięte w jasnej, gładko tynkowanej ścianie. Kondygnacja parteru została zaznaczona ciemniejszą kolorystyką tynku i wystającą przed lico płytą gzymsową. Stworzony przez W. Prochaskę i S. Odyńca-Dobrowolskiego kształt przestrzenny kamienicy wykreował pewien nowy wzorzec rozwiązania narożnikowego, często później w śródmieściu Gdyni powtarzany i rozwijany. Początkowo dom Z. Peszkowskiego miał być 3-piętrowy, z wyższym o jedno piętro narożnikiem i pomieszczeniami handlowymi w parterze. Jednak już po zakończeniu stanu surowego do urzędu wpłynęła prośba właściciela z czerwca 1928 r. o pozwolenie na podwyższenie całości o jedną kondygnację, które otrzymał. Projekt dodatkowy wykonał W. Prochaska i w rezultacie powstał dom 4-piętrowy z 5-piętrowym narożnikiem – pierwsza wysoka budowla przy Skwerze Kościuszki. Jego ściany wykonano z cegły, stropy nad piwnicą i parterem ogniotrwałe, schody betonowe, 3-biegowe, atrakcyjnie założone, z szeroką duszą, w której projektowano windy (niezamontowane). Szacowane w 1927 r. na 330 tys. zł koszty budowy pierwszej fazy, podwyższone później o 78 tys. zł kosztów nadbudowy, kredytowane były przez Państwowy Fundusz Budowlany w Banku Gospodarstwa Krajowego.

Kamienica Z. Peszkowskiego miała 2 duże mieszkania na każdym piętrze, 6-pokojowe i 4-pokojowe, przy czym jedno z nich zajmował sam właściciel. Rozplanowano je bardzo nowocześnie, z zastosowanymi nowymi na gruncie gdyńskim regułami projektowania „funkcjonalnego”. Tą modernistyczną nowinką było otwarte kształtowanie przestrzeni głównych pokoi – w tym wypadku salonu i jadalni – przez połączenie ich składanymi drzwiami. Były tu też szerokie przedpokoje, a obszerne łazienki i toalety otrzymywały światło dzienne z szybów świetlnych zwanych świetlikami, co było rzadkim tego typu rozwiązaniem w Gdyni.

W parterze nowego budynku mieściło się kilka ważnych dla Gdyni lokali. Najpierw urządzono tu cukiernię i kawiarnię Esplanade. Latem 1931 r. lokal cukierni przebudowany został pod kierunkiem inż. Leona Mieczysława Mazalona na kino Bajka, a od grudnia tegoż roku sala kinowa, licząca wówczas 158 miejsc, była również wynajmowana przez Towarzystwo Dramatyczno-Muzyczne Pro-Arte na przedstawienia teatralne. Po wojnie, w końcu 1947 r. i na początku 1948 r., przebudowano parter kamienicy na siedzibę Banku Rybaków Morskich, a w sierpniu 1950 r. pomieszczenia po byłym banku przydzielono Stacji Pogotowia Ratunkowego PCK. W latach 90. przywrócono tu funkcje handlowe i bankowe.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2024 r.)

Bibliografia

Księga adresowa Gdyni. Czerwiec 1933.

M.(J.) Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.

M.J. Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003.

A. Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk 2018.