Kamienica Grażyna, ul. Świętojańska 81-83-85

Autor projektu: Stanisław Odyniec-Dobrowolski, inż. arch. Włodzimierz Prochaska

Data budowy: 1928 r.

Lokalizacja: Gdynia – Śródmieście, ul. Świętojańska 81-83-85

• 
  Kamienica Grażyna przy ul. Świętojańskiej 81-83-85

Architektura i historia

Zbudowana w 1928 r. przy ul. Świętojańskiej 81-83-85 duża kamienica Grażyna była pierwszą modernistyczną kamienicą śródmieścia Gdyni. Zarówno bowiem jej właściciele, jak i projektanci pochodzili z Warszawy, gdzie coraz bardziej popularne były nowe prądy artystyczne płynące z Europy. Projekt podpisany został przez dwóch architektów, wychowanków Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej: dyplomowanego w 1927 r. inż. arch. Włodzimierza Prochaskę i Stanisława Odyńca-Dobrowolskiego, wtedy jeszcze tylko studenta architektury. Jednak z relacji W. Prochaski wynika, że projektantem domu był S. Odyniec-Dobrowolski, zaś on sam kierował jego budową. O wyborze projektanta budynku zadecydował w tym wypadku być może fakt, że Odyniec-Dobrowolski znał osobiście jednego z właścicieli nieruchomości, Czesława Grużewskiego, i obaj w Warszawie mieszkali w sąsiedztwie.

Kamienica miała powstać przy ulicy oznaczonej w projekcie jako ul. Portowa, która w rzeczywistości nosiła najpierw nazwę ul. św. Jana, później ul. św. Jańska, a jeszcze później (i do dziś) nazwę ul. Świętojańska. Faktycznie prowadziła ona w kierunku budującego się portu, co w latach 20. dla przybyszów z Warszawy wydawało się najważniejsze. Kamienica składała się z 3 części: środkowej 4-piętrowej przy ul. Świętojańskiej 83 i 83a, cofniętej od linii ulicy i poprzedzonej tarasem – co w Gdyni było jedynym tego rodzaju rozwiązaniem – oraz dwóch niższych, 2-piętrowych skrzydeł bocznych umieszczonych po obu stronach przy ul. Świętojańskiej 81 i 85, ustawionych w linii pierzei. Właścicielem środkowej części był radca ministerialny Tadeusz Sznuk, a części bocznych – obywatel ziemski C. Grużewski. Ten pierwszy otrzymał zezwolenie na budowę w listopadzie 1927 r., a drugi kilkanaście dni później, na początku grudnia. Dom powstawał przy zupełnie pustej jeszcze południowej części ul. Świętojańskiej.

Architektura i układ przestrzenny kamienicy Grażyna były wówczas w Gdyni całkowitą nowością. Reprezentowały nową – nie tylko zresztą na gruncie gdyńskim – stylistykę funkcjonalizmu, a więc nurtu stanowiącego awangardową odmianę modernizmu lat międzywojennych. Dom otrzymał formę wczesnofunkcjonalistyczną, z prostym, bardzo oszczędnym wystrojem architektonicznym i mocno rozczłonkowaną, kubiczną bryłą o zróżnicowanej wysokości. Przekryto ją modernistycznym „płaskim” dachem, który w latach 20. był z reguły dachem jedno- lub dwuspadowym o małym nachyleniu połaci, niewidocznym z ulicy. Główną artykulację fasady tworzył jednolity rytm szerokich, „leżących” okien – 8 w części środkowej i 4 w obu częściach bocznych – połączonych w projekcie poziomymi pasmami tynku. Cechy te, podobnie jak brak jakichkolwiek nakładanych na fasadę ornamentów czy dekoracji, stanowiły znak szczególny modernistycznej awangardy i były pierwszym takim rozwiązaniem w architekturze mieszkaniowej Gdyni. Kompozycja budynku była symetryczna, z osią podkreśloną w parterze szeroką bramą przejazdową. Całość wieńczył gładki pas ściany, z rytmicznie umieszczonymi nad osiami okien małymi okienkami poddasza – po bokach wąskimi, szczelinowymi, a pośrodku w formie okrągłych bulajów. Cofnięta część centralna domu i środkowe osie okienne jego skrzydeł bocznych otrzymały balkony. Mimo że w realizacji zrezygnowano z pasmowego podkreślenia linii okien, to w całej architekturze i wystroju budynku widać inspiracje awangardowymi koncepcjami tzw. budownictwa społecznego.

Kamienicę zbudowano z cegły, ze stropami drewnianymi i drewnianym, pulpitowym dachem. 3-członowa część środkowa, projektowana pierwotnie jako 3-piętrowa, została już w trakcie budowy po bokach podwyższona o jedno piętro i zapewne również wówczas jej parter przeznaczono na pomieszczenia handlowe. Natomiast skrzydła boczne pozostały 2-piętrowe, z wysokim parterem o funkcji mieszkalnej i sutereną. W budynku znajdowały się 4 klatki schodowe, z których każda na jednym piętrze obsługiwała dwa 3-pokojowe mieszkania. Ich rozplanowanie było nowoczesne i funkcjonalne, z charakterystycznymi nowymi elementami wprowadzonymi do architektury przez modernistyczną awangardę. Jednym z nich było „otwarte” kształtowanie głównych pokoi przez połączenie ich szerokimi składanymi drzwiami, drugim – wydzielona przestrzennie strefa sanitarna i kuchenna, a trzecim – szafy wbudowane w sypialniach i przedpokojach. Stanowiły one także nowość w Gdyni. Układ funkcjonalny i konstrukcyjny planu był 3-traktowy, z szerokimi wewnętrznymi przedpokojami oraz dużymi jasnymi łazienkami i toaletami, umieszczonymi albo przy ścianach szczytowych, albo w trakcie tylnym. Niewielkie aneksy służbowe ulokowane zostały przy kuchniach. W projekcie starannie też wybrano miejsca na kaloryfery, jako że kamienica miała być jedną z pierwszych w śródmieściu z centralnym ogrzewaniem. O nowoczesności koncepcji projektowej budynku świadczą także 2 jednokondygnacyjne garaże przewidziane pierwotnie na tyłach kamienicy (niezrealizowane).

T. Sznuk pozostawał właścicielem środkowej części Grażyny przez cały okres międzywojenny, a C. Grużewski szybko sprzedał swą nieruchomość, najpierw skrzydło przy ul. Świętojańskiej 81 przemysłowcowi z Sieradza – Zdzisławowi Modelskiemu, a później skrzydło przy ul. Świętojańskiej 85 gdyńskiemu kupcowi Stanisławowi Mikołowskiemu. W okresie powojennym kamienica w częściach bocznych została podwyższona o jedną kondygnację.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2024 r.)

Bibliografia

Księga adresowa Gdynia (Port). Lipiec 1931.

M.(J.) Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.

M.J. Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia 2003.

A. Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk 2018.