Kamienica Jana i Julii Opalińskich, ul. Świętojańska 33/35

Autor projektu: inż. arch. Maksymilian Zuske

Data budowy: 1934 r.

Lokalizacja: Gdynia - Śródmieście, ul. Świętojańska 33/35

Karta ewidencyjna budynku przy ul. Świętojańskiej 33/35 w Gdyni z zespołu z fotografiami budynków z czasów okupacji niemieckiej
Kamienica Opalińskich przy ul. Świętojańskiej 33-35

Architektura i historia

Jan Opaliński, handlowiec z Warszawy, oraz jego żona Julia nabyli działkę pod budowę dużej kamienicy narożnej w bardzo eksponowanym miejscu śródmieścia Gdyni, u zbiegu ul. Świętojańskiej i ul. Kwiatkowskiego (dziś ul. Armii Krajowej). Wykonanie projektu J. Opaliński zlecił inż. arch. Maksymilianowi Zuske, który ukończył studia na Politechnice w Lipsku i jako właściciel firmy K. Zuske-Zdzierz i sukc. Rok zał. 1822. Biura Inżynierskie Orłowo pow. Morski, wł. inż. dypl. arch. M. Zuske, Gdynia Orłowo Warszawa był jednym z najwcześniej działających dyplomowanych architektów na terenie Gdyni. M. Zuske sporządził projekt w październiku 1933 r. Został on zatwierdzony 13 października tegoż roku przez naczelnika Wydziału Technicznego Komisariatu Rządu inż. Stanisława Miecznikowskiego. W tym samym dniu wydano zezwolenie na budowę, a już 16 października wpłynęło do urzędu zawiadomienie o jej rozpoczęciu.

Prace budowlane prowadził sam projektant. Postępowały bardzo szybko i w kwietniu 1934 r. nastąpił odbiór w stanie surowym zasadniczej części obiektu, do bramy przejazdowej od ul. Kwiatkowskiego. Jednak wtedy ich dalszy tok wstrzymano na skutek kontrowersji, jakie wzbudził zamiar umieszczenia płaskorzeźby nad drzwiami wejściowymi od ul. Świętojańskiej. Jeszcze wcześniej, w listopadzie 1933 r., M. Zuske wystąpił do Oddziału Zabudowy z prośbą o jej zatwierdzenie, lecz otrzymał odpowiedź odmowną. W kwietniu 1934 r. inż. Babiński z gdyńskiego Nadzoru Budowlanego zaznaczył jeszcze „że zezwolenie na wykończenie budynku może zostać wydane dopiero pod warunkiem złożenia w urzędzie skorygowanego projektu elewacji”. Miesiąc później, w maju, J. Opaliński dostarczył żądany projekt – już bez kontrowersyjnego detalu – i następnie doprowadził z sukcesem do odbioru w stanie gotowym głównej części obiektu. Prace jednak nadal trwały i ukończenie części wschodniej od ul. Kwiatkowskiego, wraz z bramą przejazdową nastąpiło w październiku 1934 r. W rezultacie powstała okazała 4-piętrowa kamienica, z 5-piętrowym narożnikiem i 2 szerokimi skrzydłami, licząca od ul. Świętojańskiej 36,4 m i od ul. Kwiatkowskiego 20 m. Całkowite koszty inwestycji wyniosły 380 tys. zł i była ona częściowo kredytowana z Państwowego Funduszy Budowlanego w Banku Gospodarstwa Krajowego.

Kłopoty architekta z gdyńskimi władzami budowlanymi spowodowane były zapewne nie tylko wspominanym detalem rzeźbiarskim, lecz także całym proponowanym wystrojem zewnętrznym kamienicy. Był on bowiem, jak na warunki gdyńskie, dość niecodzienny. Architektura budynku stanowiła bowiem niespotykane połączenie stylistyki trzech formacji: zmodernizowanego historyzmu, funkcjonalizmu i art déco. Elewacje obu skrzydeł budynku – 7-osiowa od ul. Świętojańskiej i 4-osiowa od ul. Kwiatkowskiego – były wyraźnie historyzujące, artykułowane biegnącymi przez wysokość wszystkich pięter gładkimi lizenami i zaakcentowane mocno wysuniętą płytą gzymsową z umieszczonymi od spodu kostkami. Co drugą oś okienną zaakcentowano pionem balkonów. Kompozycja bryły, lekko asymetryczna, z cofniętym wyższym narożnikiem wypełnionym rytmem balkonów pozostaje natomiast wyraźnie pod wpływem uformowań funkcjonalistycznych. Detal – widoczny w formie meandrowych, metalowych balustrad balkonów, a przede wszystkim w oryginalnym, kostkowym fryzie zwieńczającym narożnik – jest przykładem dekoracjonizmu stylowego art déco. Zarówno ten specyficzny wystrój, jak i kontrowersje wokół rzeźbiarskiego godła proponowanego w projekcie rzucają też pewne światło na osobowość M. Zuske, a właściwie M. Zuske-Zdzierza. Był on architektem oraz poetą, miłośnikiem form klasycznych i artystą romantykiem w całej swej twórczości.

Nowo wzniesioną kamienicę mieszkalno-handlową wyposażono w 2 klatki schodowe z miejscami na windę oraz szeroką bramę przejazdową. W parterze znajdowało się 9 lokali handlowych, a na każdym piętrze były 4 mieszkania: jedno duże 4-pokojowe w narożniku, dwa 2-pokojowe i jedno 3-pokojowe. Rozplanowanie ich było tradycyjne, z pokojami od frontu, kuchnią i służbówką w trakcie tylnym, a pomieszczeniami sanitarnymi albo również z tyłu, albo – co było pewną nowością – na przedłużeniu przedpokoi przy ścianach szczytowych. Konstrukcja domu jest ceglana, stropy wsparte na belkach żelaznych, schody betonowe, dach drewniany „płaski” o niewielkim pochyleniu połaci, ogrzewanie piecami kaflowymi.

Po ukończeniu domu małżeństwo Opalińskich zamieszkali w nim pod numerem 23. Natomiast niżej, pod numer 17, wprowadził się w połowie lat 30. prominentny obywatel gdyński – Stanisław Hückel, jeden z inżynierów budowniczych portu gdyńskiego i wielce dla jego historii zasłużony późniejszy profesor oraz rektor Politechniki Gdańskiej. Sam budynek przetrwał bez większych zniszczeń II wojnę światową. Tego szczęścia nie mieli jednak ani jego projektant, ani właściciel. M. Zuske, jako żołnierz i obrońca Kępy Oksywskiej, został w Oksywiu we wrześniu 1939 r. zastrzelony, natomiast J. Opaliński zginął rozstrzelany w 1939 r. w Piaśnicy.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2024 r.)

Bibliografia

Księga adresowa Gdynia (Port). Lipiec 1931.

M.J. Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.

M.J. Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003.

Księga adresowa ziem zachodniej Polski. Gdynia – Wybrzeże wojew. pomorskie. Rocznik 1937-38

Maria Jolanta Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003

Arkadiusz Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk 2018