Elewator Zbożowy

Autorzy projektu: arch. Bolesław Szmidt i inż. Michał Paszkowski

Data projektu/budowy: 1935-1937

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście (Port), Nabrzeże Indyjskie / ul. Indyjska

• 
  Elewator Zbożowy.
• 
  Port gdyński – w głębi nabrzeże Indyjskie i elewator zbożowy.
• 
  Nabrzeże Indyjskie – Elewator Zbożowy.
• 
  Nabrzeże Indyjskie – Elewator Zbożowy.

Monumentalna dominanta portowego krajobrazu – funkcjonalizm i inżynierska precyzja w służbie eksportu zboża

Starania o budowę elewatora zbożowego w porcie gdyńskim rozpoczęto już w drugiej połowie lat 20. XX w. Kluczowym celem było nie tylko zwiększenie efektywności przeładunku, ale także poprawa jakości eksportowanego ziarna poprzez jego sortowanie, czyszczenie, wentylowanie, suszenie i odwołczanie. Ostatecznie inwestycję zrealizowano w latach 1935-1937, lokalizując obiekt przy Nabrzeżu Indyjskim – w sąsiedztwie wcześniej wzniesionych Łuszczarni Ryżu i Olejarni Portowej.

Projekt elewatora, obejmujący dokumentację budowlaną, instalacyjną i obliczenia statyczne, opracowali inżynier Michał Paszkowski wraz z architektem Bolesławem Szmidtem, odpowiedzialnym za warstwę architektoniczną. Prace budowlane prowadziła firma Budpol SA z Gdyni, której współwłaścicielem i głównym projektantem był M. Paszkowski.

Obiekt, którego kubaturę zaprojektowano na 45 tys. 650 m³, rozplanowano na rzucie prostokąta o wymiarach ok. 70 × 21 metrów. Składał się z 3 zasadniczych części: podłogowej, wieżowej i silosowej. 10-kondygnacyjne zachodnie skrzydło (tzw. część podłogowa) przeznaczone było do składowania ziarna i innych produktów rolnych – luzem, w workach lub skrzyniach. Konstrukcję oparto na systemie żelbetowych stropów grzybkowych z rozstawem słupów co 4 metry, co pozwalało na pełne wykorzystanie przestrzeni magazynowej.

12-kondygnacyjna część środkowa, zwana wieżową, mieściła urządzenia do czyszczenia, ważenia i sortowania zboża oraz system komunikacji pionowej. Wysokość tej części przekraczała 40 m, co czyniło ją najwyższym budynkiem portu. Forma wysuniętego ryzalitu podkreślała wertykalny charakter tej partii elewatora.

Wschodnie skrzydło mieściło właściwe silosy – 30 cylindrycznych komór magazynowych. Projekt przewidywał możliwość rozbudowy, która mogła zwiększyć pojemność elewatora z 11 tys. 250 ton do 30 tys. ton.

Wzdłuż elewatora, od strony nabrzeża, zaprojektowano niezależną konstrukcyjnie przeszkloną galerię technologiczną (galeryjkę), znajdującą się na wysokości drugiego piętra. Mieściła ona transportery taśmowe i pneumatyczne urządzenia przeładunkowe, zintegrowane z półportalowym dźwigiem. Rozwiązania te pozwalały na osiągnięcie wydajności przeładunku do 300 ton na godzinę.

Ze względu na warunki gruntowe, budynek posadowiono na palach żelbetowych systemu Franki. Część administracyjną – biura, mieszkania pracownicze i warsztaty – ulokowano w oddzielnym, zaprojektowanym w spójnej stylistyce Domu Administracyjnym.

Architekturę elewatora cechowało wybitnie logiczne ukształtowanie – widoczne zarówno w klarownej dyspozycji bryły, jak i w precyzyjnej artykulacji poszczególnych jej części. Każdemu segmentowi nadano indywidualny rytm kompozycyjny: wertykalną wieżę wyróżniono smukłym pionem okien oraz laskowaniami, zachodnie skrzydło otrzymało regularny układ niewielkich okienek, a część silosową podzielono pionami lizen, korespondującymi z układem komór wewnątrz.

Dla nadania masywnej bryle lekkości cofnięto zarówno partię przyziemia, jak i górne kondygnacje. Ciekawym zabiegiem formalnym były także ażurowe klatki schodowe umieszczone przy szczytowych elewacjach, które pełniły funkcję ewakuacyjną.

Wkrótce po oddaniu do użytku, Elewator Zbożowy stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów portu i całego miasta. Już w 1936 r. architekt Jerzy Müller w miesięczniku „Architektura i Budownictwo” zaliczył go do „monumentalnych” dominant przestrzennych Gdyni – obiektów o wyrazistej wymowie architektonicznej, budujących charakter i tożsamość nowoczesnego portu.

autorka: Anna Orchowska (2025 r.)

Bibliografia

J. Müller, Ujęcie architektoniczne portu gdyńskiego, „Architektura i Budownictwo” 1936, nr 5, s. 162–166.

A. Orchowska, Frontem do morza: plan, budowa i architektura portu w Gdyni, Gdańsk, s. 315-319.

M. Paszkowski, Elewator zbożowy w porcie, „Życie Techniczne” 1938, nr 7–8, s. 325.

M. Paszkowski, B. Szmidt, Elewator zbożowy w porcie gdyńskim, „Architektura i Budownictwo” 1938, nr 6, s. 191.

M. Sołtysik, Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa 1993, s. 293–294.