Łuszczarnia Ryżu

Autor projektu: inż. Kazimierz Krzyżanowski

Data powstania: 1928 r.

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście (Port), ul. Celna 2 / Nabrzeże Indyjskie

• 
  Łuszczarnia Ryżu od Nabrzeża Rotterdamskiego.
• 
  Łuszczarnia Ryżu od strony Basenu Marszałka Piłsudskiego.
• 
  Łuszczarnia Ryżu - widok podczas budowy.
• 
  Łuszczarnia Ryżu w Gdyni.
• 
  Pracownicy Łuszczarni Ryżu w Gdyni wraz z hinduskimi marynarzami, którzy przywieźli ryż.

Łuszczarnia Ryżu – awangardowy kompleks przemysłowy w porcie gdyńskim

Łuszczarnia Ryżu była pierwszym prywatnym kompleksem przemysłowym w porcie gdyńskim, zbudowanym na wydzierżawionej działce o powierzchni 18 tys. m². 15.09.1927 r. spółka Łuszczarnie i Młyny Krakowskie zawarła umowę z Ministerstwem Przemysłu i Handlu, zobowiązując się do uruchomienia zakładu do 1.06.1928 r. Kompleks został zrealizowany w całości z kapitałów własnych spółki, a po 35 latach miał przejść na własność skarbu państwa.

Projekt architektoniczny opracował Kazimierz Krzyżanowski, który równocześnie prowadził prace budowlane poprzez założone w tym samym roku przedsiębiorstwo Inż. K. Krzyżanowski i Ska. Budowę rozpoczęto jeszcze w 1927 r., a uroczyste otwarcie kompleksu odbyło się 1.05.1928 r. Zakład zlokalizowano przy nasadzie mola portu wewnętrznego, na Nabrzeżu Indyjskim, które w kolejnych latach stało się kluczowym miejscem przemysłu przetwórczego.

Główny budynek łuszczarni wyróżniał się nowoczesną żelbetową konstrukcją, w której umieszczono potężny silos na 90 t surowego ryżu. Elewacje wykonano w kontrastowych biało-czerwonych pasach, co nadawało budynkowi wyjątkową estetykę. Kompleks obejmował również magazyny przy nabrzeżu, budynek administracyjno-mieszkalny dla majstrów, portiernię oraz kotłownię z warsztatami. Wszystkie budynki otaczał ceglany mur oddzielający kompleks od reszty portu.

Elementy estetyczne kompleksu, takie jak wertykalne pasy elewacji, balkony z ażurowymi balustradami czy detale nawiązujące do art déco, łączyły funkcjonalność z awangardowym stylem modernistycznym. Wyjątkowe były również detale stolarki okiennej i drzwiowej oraz ceglane ornamenty zdobiące budynek administracyjny.

Łuszczarnia Ryżu była jednym z najbardziej zmechanizowanych zakładów w Europie. Proces technologiczny wymagał pracy zaledwie 5 robotników, ponieważ ryż przechodził przez 16 różnych maszyn w ciągu 25 minut, bez udziału rąk ludzkich. Magazyn wyposażono w elektryczne windy do sztaplowania worków na wysokość 14 m, co było nowością technologiczną.

5-piętrowa bryła głównego budynku, dzięki swojej biało-czerwonej fasadzie, dominowała w panoramie portu. Był to pierwszy wielki obiekt przemysłowy w Gdyni, który szybko stał się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów miasta. W 1932 r. zainspirował artystę Janusza Marię Brzeskiego do stworzenia awangardowego wizerunku łuszczarni, który stał się symbolem modernizmu.

Łuszczarnia Ryżu była nie tylko świadectwem nowoczesnego podejścia do architektury przemysłowej, ale również przykładem doskonale zaplanowanego i wykonawczego kompleksu, który wpłynął na rozwój portu i całej Gdyni.

autorka: Anna Orchowska (2024 r.)

Bibliografia

J. Drozd, Społeczność żydowska Gdyni w okresie międzywojennym, Gdynia 2007, s. 228-231.

Łuszczarnia Ryżu w Porcie Gdyńskim, Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, oprac. A. Jaśkiewicz-Sojak, Gdańsk 2005 (ze źródeł Archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku).

A. Orchowska, Frontem do morza, Gdańsk, s. 165-171.