Związek Towarzystw Kupieckich
Związek Towarzystw Kupieckich na Pomorzu – największa w okresie II RP organizacja kupiecka, powstała w 1919 r. Prezesem był Tadeusz Marchlewski. Związek Towarzystw Kupieckich bardzo sprawnie poradził sobie z odbudową handlu po odpływie ludności niemieckiej z Pomorza. W 1930 r. powstała Rada Interesantów Portu Gdyńskiego, która pilnowała spraw wszystkich podmiotów związanych z morzem. W 1936 r. w Gdyni było 91% polskich przedsiębiorstw handlowych. Po II wojnie światowej to dzięki aktywności Rady przedsiębiorcy i kupcy natychmiast przystąpili do organizowania się – już 13.05.1945 r. powstał Związek Zrzeszeń Kupieckich, którego prezesem został Stefan Kurzydłowski.
Organizowanie handlu na Pomorzu
Najważniejszą zasługą Związku Towarzystw Kupieckich była szybka polonizacja handlu pomorskiego w latach 20. XX w. Na przyznanych Polsce traktatem wersalskim terenach mieszkało ok. 418 900 Niemców, do 1921 r. Pomorze opuściło 243 191. Gwałtowny odpływ ludności niemieckiej, najszybszy z miast, miał być w 1920 r. naciskiem na Polskę – wyjazd fachowców z administracji, przemysłu, handlu i rzemiosła w zaledwie 4 miesiące po wkroczeniu wojsk polskich zdawał się zagrażać całej strukturze społecznej. Niemcy liczyli na to, że wywołają załamanie gospodarcze. Tymczasem Pomorze poradziło sobie siłami własnymi i przy pomocy administracji z innych dawnych zaborów.
W 1928 r. powstała w Gdyni (m.in. dzięki Władysławowi Smoleniowi i Lucjanowi Byczkowskiemu) Sekcja Handlu Zamorskiego, jednak nie rozwinęła się ona w ramach Związku Towarzystw Kupieckich. Za namową ministra Eugeniusza Kwiatkowskiego utworzono własny organ – Radę Interesantów Portu Gdyńskiego. W 1934 r. powstały: Sekcja Branży Owocowej (przewodniczył jej Józef Kraus), Sekcja Branży Kolonialno-Spożywczej (Franciszek Rytlewski), Sekcja Branży Konfekcyjno-Bławatnej (Kazimierz Turzyński), Sekcja Żelaźniaków (Stanisław Wojtasik). Od 1935 r. działała Sekcja Branży Nabiałowej (Stanisław Rutkiewicz).
Po interwencji związku z Kartuz do Gdyni przeniesiono Urząd Miar i Wag. W 1936 r. w Gdyni było 91% polskich przedsiębiorstw handlowych.
Powojenna odbudowa struktur kupieckich
Natychmiast po zakończeniu działań wojennych gdyńscy kupcy zajęli się odtwarzaniem struktur organizacyjnych. Tadeusz Marchlewski, wiceprezes Izby Przemysłowo-Handlowej, zaczął urzędowanie już 10.04.1945 r., 5 dni po kapitulacji Niemców na Oksywiu. Siedziba IP-H przy ul. 10 Lutego była spalona, urządził więc biuro w gmachu Komunalnej Kasy Oszczędności przy skwerze Kościuszki. 13.05.1945 r. powstał Związek Zrzeszeń Kupieckich, prezesem został Stefan Kurzydłowski.
Rekonstrukcja struktur szła sprawnie, bo gdyńskie kupiectwo było przed 1939 r. dobrze zorganizowane. Ci, którzy przetrwali wojnę, wracali i otwierali swoje sklepy. Na zjeździe, który 2.09.1945 r. odbył się w Bydgoszczy, kupcy zaakceptowali sytuację polityczną, uchwalili rezolucję lojalności wobec Rządu Jedności Narodowej i zaoferowali pomoc przy odbudowie kraju. Miesiąc później, na skutek wytycznych Ministerstwa Aprowizacji i Handlu, trzeba było wszystko budować na nowo. Rozporządzenia zmuszające do przebudowy ledwo zawiązanych struktur wydawane były aż do likwidacji niezależnych stowarzyszeń i związków w 1949 r.
Na zwołanym 9.12.1945 r. kolejnym zjeździe kupiectwa województwa gdańskiego stawiło się 21 zrzeszeń i 2 związki branżowe. Ustalono, że siedzibą ZZK będzie Gdynia, T. Marchlewski został prezesem przez aklamację, wicedyrektorem – Włodzimierz Góralski. Pod koniec 1945 r. ZZK liczył 2 tys. członków. Wydawał „Przegląd Kupiecki”. Wraz z procesem rugowania prywatnych sklepów i przedsiębiorstw handlowych liczba członków związku w ciągu 9 miesięcy 1949 r. zmniejszała się o 21 proc.
8.07.1951 r. w miejsce zlikwidowanego ZZK powstał Związek Zrzeszeń Prywatnego Handlu i Usług Województwa Gdańskiego.
autorka: Małgorzata Sokołowska (2006 r.)
