Parafia Ewangelicka w Małym Kacku

Kościół zbudowany w II połowie XVI w., początkowo jednonawowy, rozbudowany w XIX w. Z manierystycznego wyposażenia wnętrza do dziś zachowała się rzeźbiona i polichromowana ambona. Od 1945 r. kościół katolicki pw. Matki Boskiej Bolesnej. Pierwszym znanym z nazwiska duchownym parafii był w latach 1619-1634 Joachim Pensky. Od 1817 r. parafia wraz z pozostałymi zborami ewangelickimi wchodziła w skład kościoła ewangelicko-unijnego, łączącego w Prusach luteran i ewangelików reformowanych. Szczyt rozwoju zbór przeżył w XIX w., gdy obejmował nie tylko obszar dzisiejszej Gdyni, ale i szybko rozwijającego się Sopotu.

Po odzyskaniu niepodległości, od 1920 r. parafia należała do Ewangelickiego Kościoła Unijnego. Od 1931 r. pastorem był ks. Zenon Kuske, który wprowadził co 2 tygodnie nabożeństwa w języku polskim, a to ostatecznie przyspieszyło organizację odrębnego polskiego zboru ewangelicko-augsburskiego w Gdyni. W okresie okupacji niemieckim ewangelikom ściąganym z krajów bałtyckich przekazano kościół NMP Królowej Polski przy ul. Świętojańskiej.

• 
  Karta ewidencyjna budynku kościoła z czasów okupacji niemieckiej.
• 
  Kościół Matki Boskiej Bolesnej w Małym Kacku.
• 
  Manierystyczna ambona, kościół Matki Boskiej Bolesnej w Małym Kacku.

Historia kościoła

Kościół luterański w Małym Kacku został zbudowany w latach 1568-1572 (pierwsza data w wizytacji biskupiej, druga miała się znajdować na wieżyczce) – zapewne z fundacji gdańskiej patrycjuszowskiej rodziny Rosenbergów, wieloletnich dzierżawców wsi – i służył robotnikom ośrodka rzemieślniczo-przemysłowego nad rzeką Kaczą. Prawdopodobnie administracyjnie związany był z Gdańskiem tworzącym od 1557 r. organizację kościelną podległą władzom miejskim. Niewielki, jednonawowy kościół z trójbocznie zamkniętym prezbiterium został wzniesiony z kamienia polnego. Z najstarszego wyposażenia wiadomo o płytach nagrobnych z XVI w. leżących przed ołtarzem, 2 epitafiach Rosenbergów. Zachowała się (chociaż bez baldachimu) rzeźbiona i zdobiona obrazami ambona z 1648 r. podarowana przez gdańskiego piwowara.

Duszpasterze i wspólnota parafialna

Pierwszym znanym z nazwiska duchownym był w latach 1619-1634 Joachim Pensky (Pentzke). Działali tu m.in.: w latach 1648-1661 Piotr Faber (Fabri) rodem z Żar, później kaznodzieja u św. Ducha w Gdańsku; Jan Waschetta (Waszeta), pochodzący z Szestna na Mazurach, poprzednio pracujący w Grudziądzu (w latach 1696-1719); również przybyły z Grudziądza gdańszczanin Nataniel Preiss (1719-1724); w latach 1727-1735 pochodzący ze szlachty litewskiej Jan Jakub Dullo z Olecka (następnie II proboszcz w Grudziądzu); Sebastian Fedorowitz (1738-1740), później pedagog w gdańskim gimnazjum; a w latach 1762-1769 Otto Wilhelm Karwacki (Karwatzki) z Dąbrówna, późniejszy polski kaznodzieja w Kwidzynie i pastor w okolicach Sępopola. Najdłużej, w latach 1777-1827, urzędował Chrystian Hermann z Kwidzyna.

Około 1700 r. było 1200-1500 wiernych; w czynnościach kościelnych używany był – obok niemieckiego – podobno również język polski. Jako syn miejscowego pastora w 1741 r. urodził się Jakub Ernest Danovius.

Wierni zamieszkali poza osadą musieli ponosić opłaty na rzecz miejscowych proboszczów katolickich, niejednokrotnie zmuszani też byli do dopełniania w ich kościołach aktu chrztu i zawierania małżeństw. Od 1817 r. parafia wraz z pozostałymi zborami ewangelickimi wchodziła w skład kościoła ewangelicko-unijnego łączącego w Prusach luteran i ewangelików reformowanych. Szczyt rozwoju zbór przeżył w XIX w., gdy obejmował nie tylko obszar dzisiejszej Gdyni, ale i szybko rozwijającego się Sopotu, gdzie w 1871 r. zbudowano kaplicę filialną. Kościół w tym czasie otrzymał fachwerkową nawę i wieżę z 2 dzwonami oraz nowe organy.

Przed usamodzielnieniem się parafii w Sopocie w 1890 r. zbór liczył 5650 dusz, ale plebania mieściła się w zniszczonym fachwerkowym budynku. W Małym Kacku i w Sopocie znajdowały się cmentarze. Szkoły wyznaniowe z jednym nauczycielem działały w Małym Kacku, Chyloni, Gdyni i Sopocie. W 1897 r. było 767 parafian, do 1913 r. liczba spadła do 685, a liczba szkół – do 3. Od 1891 r. proboszczem był pastor Gustav Schulz, a patronat nadal sprawowali kolejni właściciele majątku.

Po odzyskaniu niepodległości, od 1920 r. parafia należała do Ewangelickiego Kościoła Unijnego z władzami naczelnymi w Poznaniu. Z posług religijnych korzystali również osiadający w Gdyni członkowie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego z władzami w Warszawie, którzy w 1926 r. i 1930 r. próbowali zorganizować tu własne polskie duszpasterstwo. Od 1931 r. pastorem był ks. Zenon Kuske, który wprowadził co 2 tygodnie nabożeństwa w języku polskim, a to ostatecznie przyspieszyło organizację odrębnego polskiego zboru ewangelicko-augsburskiego w Gdyni.

W latach 1933-1934 kościół był udostępniany w Boże Narodzenie na nabożeństwa szwedzkie. Na miejscowym cmentarzu grzebano zmarłych w Gdyni cudzoziemskich marynarzy (protestantów), co do dziś upamiętnia granitowy nagrobek Szwedów. Od 1937 r. obowiązywała nazwa Gdynia-Orłowo. W tamtych czasach parafia skupiała 300-340 wiernych, z posług religijnych korzystali także członkowie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego narodowości niemieckiej. Podczas obrony Gdyni we wrześniu 1939 r. plebania została spalona.

W okresie okupacji niemieckim ewangelikom ściąganym z krajów bałtyckich przekazano kościół NMP Królowej Polski przy ul. Świętojańskiej, poświęcony 3.12.1939 r. przez bp Bermanna z Gdańska, a jego proboszczem ustanowiono ks. Seeberga-Elverfeldta z Estonii.

Kościół w Orłowie od 1945 r. służy Rzymskokatolickiej Parafii Matki Boskiej Bolesnej, w końcu lat 40. XX w. został rozbudowany i otrzymał nowe wyposażenie wnętrza. Księgi kościelne z lat 1661-1943 i kronikę parafialną przechowuje Centralne Archiwum Ewangelickie w Berlinie (Evangelisches Zentralarchiv in Berlin).

autor: Jerzy Domasłowski (2006 r.)