Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej w Małym Kacku
Autor projektu/ rozbudowy: nieznany/ Zbigniew Kopałka (projekt rozbudowy z 1949 r.)
Data powstania/rozbudowy: 1568/1949 r.
Lokalizacja: Mały Kack, ul. Księdza Stanisława Zawackiego 4
-
Karta ewidencyjna budynku kościoła z czasów okupacji niemieckiej.
-
Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej w Małym Kacku.
-
Manierystyczna ambona, kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej w Małym Kacku.
Historia
Kościół w obecnej formie powstał w wyniku rozbudowy z 1949 r., jednak jego historia jest o wiele dłuższa. W zapiskach diecezji chełmińskiej możemy odnaleźć wzmiankę o wybudowaniu kościoła luterańskiego w Redłowie[1] w 1568 r.[2]. Inne źródła mówią o odnalezieniu podczas prac remontowych płyt epitafijnych pod posadzką kościoła, w tym najstarszej z 1521 r.[3]. Istotny jest również przekaz informujący o zbiórce funduszy na odbudowę kościoła, a nie jego budowę[4]. Oznaczałoby to, że kościół w tym miejscu istniał już wcześniej.
Prawdopodobnie był kościołem katolickim, który uległ zniszczeniu i w 1568 r. został odbudowany jako kościół luterański i jako taki służył aż do czasów powojennych. W 1872 r. pożar strawił sporą część budynku, który zrekonstruowano jeszcze w tym samym roku.
W latach powojennych świątynia wymagała nie tylko odnowienia po zniszczeniach wojennych, ale też rozbudowy, bowiem niewielka, zabytkowa budowla, mierząca zaledwie 9 m szerokości i 18 m długości nie była wystarczająca na potrzeby Orłowa. Do wiekowego prezbiterium dobudowano zatem 3-nanowy korpus z wieżą. Nowy, katolicki już kościół w stanie surowym stanął w 1949 r.
W kolejnych latach został wyposażony, a w 1955 r. wykończono wieżę. Kolejnych istotnych modernizacji dokonano w 1992 r., a następnie w 2021 r. W trakcie tej ostatniej wyremontowane zostały więźba dachowa i unikatowy sufit w zabytkowym prezbiterium. Zdjęte zostały założone w 1953 r. kasetony, odsłaniając tym samym oryginalny, drewniany sufit, przypominający kształtem dno łodzi.
Architektura
Kościół znajduje się w południowej części Gdyni-Orłowa, przy granicy z Małym Kackiem, pomiędzy zachodnią stroną ulicy Kościelnej a nasypem kolejowym. Otacza go cmentarz parafialny, rozciągający się po stronie południowej i północnej, ujęty niskim murkiem.
Kościół jest orientowany, z prezbiterium od wschodu. Prezbiterium wzniesiono z kamienia, natomiast nawę wykonano z cegły i otynkowano. Strop nad prezbiterium stanowi drewniana konstrukcja podwieszona do więźby, natomiast w nawie zastosowano drewniany strop belkowy. W dobudowanych pomieszczeniach również znajdują się stropy drewniane, a w wieży — żelbetowe. Więźba prezbiterium jest jętkowa, z dwiema jętkami i wewnętrznym odeskowaniem; więźba nad nawą to konstrukcja płatwiowo-kleszczowa oparta na trzech stolcach. Dach pokryto dachówką zakładkową.
Mury prezbiterium mają około metra grubości, a wewnętrzne ściany nowej części są ceglane; z cegły wykonano również ściany dobudówek. Rzut prezbiterium jest jednonawowy, zakończony 3-bocznie, choć bez pełnej symetrii. Po obu stronach znajdują się dobudówki — północna pełni funkcję zakrystii.
Nowa część kościoła ma układ 3-nawowy, z wąskimi nawami bocznymi, obejmuje 4 przęsła i piąte, wejściowe. Od północnego zachodu przylega prostokątna wieża, na którą prowadzą schody z przeciwnej strony. Bryła prezbiterium ma około 4 m wysokości i nakryta jest dachem 2-spadowym z 3 dodatkowymi połaciami od wschodu oraz niższymi dachami nad dobudówkami.
Nowa część budowli ma ok. 9 m wysokości i 2-spadowy dach. Od południa znajduje się niewielkie wejście, a w narożu północno-zachodnim wznosi się wieża wysoka na ok. 19 m, przykryta 4-spadowym daszkiem.
Elewacje są proste i pozbawione podziałów; jedynie w południowej części prezbiterium biegnie gzyms. Otwory okienne prezbiterium mają formę półkoliście zamkniętą, natomiast w nowej części są prostokątne. Podstawa wieży obłożona jest kamieniem. W elewacji zachodniej znajduje się rozeta.
Wnętrze prezbiterium stanowi jedna przestrzeń, oddzielona od nowej części szerokim łukiem tęczowym. W części nowszej łuki w ścianach wyznaczają podział nawy głównej i bocznych. Podłogę w całym kościele tworzą lastrykowe płyty. W oknach znajdują się witraże.
W nowszej części świątyni zastosowano 4-biegowe schody żelbetowe. Okna mają formę podwójnych i pojedynczych okien krosnowych. Z wyposażenia zachowały się m.in. oryginalne, około 200-letnie witraże poprotestanckie w prezbiterium — w tym przedstawiające Chrystusa oraz Zwiastowanie — a także przeniesiona do nawy głównej bogato zdobiona ambona z 1648 roku, z polichromiami przedstawiającymi 4 ewangelistów, scenę Zwiastowania i Narodziny Chrystusa. Zachowana jest również stolarka drzwiowa i okienna oraz drewniane elementy pod stropem.
Tuż po zakończeniu II wojny światowej poświęcony został przykościelny cmentarz, na którym pochowano żołnierzy poległych w obronie Gdyni we wrześniu 1939 r. Niewątpliwie najcenniejszym elementem wyposażenia kościoła jest ambona z 1648 r. W latach 80. XX w. wewnątrz można było podziwiać również wykonane w 1612 r. epitafium, z którego obecnie zachował się jedynie obraz przewieziony do Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie. Pod koniec lat 50. XX w. rozpoczęto budowę kompleksu sanitarno-katechetycznego wraz z plebanią.
autorka: Patrycja Wójcik (2025 r.)
Bibliografia:
Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Kościół parafialny p.w. Matki Boskiej Bolesnej, autor: J. Lewiński, 1984.
M. Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego, urbanistyka i architektura, Warszawa 1993.
M. Sołtysik, Studium architektoniczno-urbanistyczne waloryzacji Gdyni do roku 1939 w granicach administracyjnych miasta z roku 1970, Gdańsk 1980.
J. Więckowiak, Kościół Katolicki w Gdyni, Gdynia 2000
Diecezja chełmińska: zarys historyczno-statystyczny, Pelplin 1928
P. Kozłowski, Orłowski zabytek uratowany, https://www.gdynia.pl/co-nowego,2774/orlowski-zabytek-uratowany,563381, dostęp: 22.08.2025.
