Kamienica Stanisława Pręczkowskiego, Skwer Kościuszki 10/12

Autor projektu: inż. arch. Tadeusz Jędrzejewski

Data budowy: 1930-1937

Lokalizacja: Gdynia - Śródmieście, Skwer Kościuszki 10/12

• 
  Skwer Kościuszki, budynek nr 10/12
• 
  Skwer Kościuszki w Gdyni, lata 30. XX w.
• 
  Skwer Kościuszki w Gdyni, lata 30. XX w.
• 
  Gdynia, Skwer Kościuszki 10/12, narożnik z ul. Żeromskiego, przyszłe kino Polonia

Architektura i historia

Kamienica Stanisława Pręczkowskiego przy Skwerze Kościuszki 10/12 jest jedną z najlepszych modernistycznych realizacji śródmieścia w Gdyni, pierwszą wprowadzającą wyraźne odniesienia okrętowe do gdyńskiej architektury. Inż. S. Pręczkowski z Wejherowa kupił parcelę pod jej budowę w czerwcu 1928 r. Położona była blisko plaży i morza, przy szerokim placu, późniejszym Skwerze Kościuszki, u zbiegu z ulicą nr 29, późniejszą ul. Żeromskiego, naprzeciw budującej się już kamienicy Zygmunta Peszkowskiego. Podobnie jak jego sąsiad zakupu dokonał od Elżbiety Skwiercz pochodzącej z rodziny o długiej gdyńskiej tradycji, do której należały rozległe grunta w tej okolicy. Projekt budowy wykonany został we wrześniu lub październiku 1928 r. przez młodego inż. arch. Tadeusza Jędrzejewskiego, z nowo utworzonej spółki projektowej Biuro Architektoniczne Włodzimierz Prochaska, Stanisław Garliński, Tadeusz Jędrzejewski, Inżynierowie Architekci, Sp. z o. odp.. Podobnie jak jego dwaj koledzy z biura architektonicznego T. Jędrzejewski przyjechał z Warszawy jako absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej i podobnie jak oni wprowadzał do Gdyni nowatorskie idee modernizmu. Projekt zatwierdzony został 27.10.1928 r. w Starostwie Grodzkim w Gdyni i obejmował duży budynek mieszkalno-handlowy, z 5-piętrową częścią narożną i dwoma 4-piętrowymi skrzydłami, skrzydło od Skweru Kościuszki miało 38,55 m długości, a od obecnej ul. Żeromskiego 26,60 m długości (licząc wraz z narożnikiem).

Prace budowlane realizowane były w trzech etapach. Najpierw w latach 1930-1931 powstały części narożnikowa i fragment skrzydła od Skweru Kościuszki, których budowę prowadził architekt-budowniczy Bernard Dulny, właściciel jednego z przedsiębiorstw budowlanych w Gdyni. Następnie w latach 1934-1935 dokończono dalszą część od strony Skweru Kościuszki. Krótko potem, w latach 1936-1937, powstało skrzydło od obecnej ul. Żeromskiego, a zamiast przewidzianej początkowo od wschodu oficyny S. Pręczkowski zbudował tu wówczas w parterze duże kino, zajmując nim praktycznie całą działkę. Otrzymało ono nazwę Polonia. Budynek kina miał konstrukcję ramową żelbetową, z żelbetowym stropem i dachem. Ściany domu były z cegły, stropy częściowo żelbetowe skrzynkowe, częściowo na belkach drewnianych; dach drewniany, kryty papą. Wyprawa tynkowa położona została dopiero po ukończeniu całości budowy, a więc w 1937 r., i świetnie podkreślała modernistyczny, pasmowy układ elewacji. Na budowę przyznana została z Państwowego Funduszu Budowlanego pożyczka długoterminowa w wysokości 200 tys. zł w Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie, którą następnie w 1935 r. powiększono o dalsze 40 tys. zł na dokończenie budowy.

Koncepcja stylowa kamienicy reprezentuje nurt wczesnego funkcjonalizmu o formach opływowych połączonych z kubicznymi. Całość stanowi kompozycję bardzo atrakcyjną przestrzennie, asymetryczną, świetnie operującą strukturalnymi elementami formy, takimi jak rozczłonkowana bryła, rytm okien i balkonów, kolorystyka i faktura tynków. Jej głównym akcentem jest wyższy niż skrzydła boczne i lekko cofnięty narożnik, z dominującą formą cylindryczną od strony Skweru Kościuszki, przywołującą układ mostka kapitańskiego. Opływowy kształt tej dominanty podkreślono otaczającymi ją balkonami o metalowych balustradach. Dom przekryto wczesnomodernistycznym „płaskim” dachem niewidocznym od strony ulicy, lecz w rzeczywistości o lekko pochylonych połaciach. Przy najwyższej, zaokrąglonej części budynku urządzono niewielki modernistyczny „taras na dachu”.

W kamienicy urządzono mieszkania w większości niezbyt duże, 3- i 2-pokojowe, jednak z możliwością połączenia w narożniku w bardzo obszerne, 6-pokojowe, z dużym hallem recepcyjnym. Do rozplanowania mieszkań – podobnie jak do innych wczesnych gdyńskich realizacji młodych modernistów z Warszawy – wprowadzono nowe elementy będące znakiem funkcjonalizmu i projektowania funkcjonalnego. Należały do nich: otwarcie przestrzenne głównych pokoi przez ich połączenie składanymi drzwiami, wydzielenie przedpokojem stref sanitarnych, a także wskazanie miejsc na szafy wbudowane. Znakiem nowoczesności była też rezygnacja z pieców na rzecz ogrzewania centralnego.

S. Pręczkowski zamieszkał w narożnikowej części swej kamienicy, w której – jak pisano w 1936 r. – wszystkie pozostałe mieszkania zajęli „urzędnicy prywatni, wolne zawody oraz Ubezpieczalnia Społeczna”. Do 1939 r. w ramach tej ubezpieczalni mieściły się tu Dział Świadczeń i składnica apteczna. W czasie okupacji kamienicę zajęli Niemcy, wysiedlając wszystkich mieszkańców, a S. Pręczkowski wyjechał do Warszawy, gdzie zginął 1944 r. w czasie powstania warszawskiego. Projektant domu, inż. arch. T. Jędrzejewski, zginął w wojnie obronnej we wrześniu 1939 r. w Warszawie. Sam budynek po wojnie został zajęty przez Wojsko Polskie i w 1947 r. w dawnym kinie urządzono Dom Marynarza. Kilka lat później cały obiekt przejął Skarb Państwa, a w miejscu dawnego kina Polonia powstało kino Goplana. W 1996 r. kamienica wpisana została do rejestru zabytków.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2024 r.)

Bibliografia

Księga Adresowa Gdyni. Czerwiec 1933.

Księga adresowa ziem zachodniej Polski. Gdynia–Wybrzeże wojew. pomorskie. Rocznik 1937-38.

M.J. Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.

M.J. Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003.

A. Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk 2018.