Kamienica Juliusza i Heleny Hundsdorffów, ul. Starowiejska 7

Autorzy projektu: Marian Maśliński (rozplanowanie ogólne), inż. arch. Feliks Godlewski (ukształtowanie i forma narożnika), inż. arch. Stanisław Żwirski (ukształtowanie i forma V piętra).

Data budowy: 1937 r.

Lokalizacja: Gdynia - Śródmieście, ul. Starowiejska 7

Kamienica przy ul. Starowiejskiej 7 z Domem Handlowym Hundsdorffa i zakładem fotograficznym Foto Elite oraz sklepami w parterze.
Kamienica przy ul. Starowiejskiej 7
Ul. Starowiejska 7, skrzyżowanie z ul. Abrahama

Architektura i historia

Kamienica Juliusza i Heleny Hundsdorffów u zbiegu ul. Starowiejskiej i ul. Abrahama jest jedną z najciekawszych realizacji modernizmu lat międzywojennych w Gdyni. Współwłaściciel budowy, J. Hundsdorff, jako 21-letni kupiec z branży metalowej przyjechał w 1922 r. do Gdyni z miejscowości Nowe nad Wisłą. Najpierw w starym, wiejskim domu rodziny Skwierczów – dziś znanym jako zabytkowy Domek Abrahama przy ul. Starowiejskiej 30 – otworzył swój pierwszy Skład żelaza i sprzętów kuchennych. Dwa lata później, w listopadzie 1926 r., przy ul. Starowiejskiej, na gruncie należącym jeszcze wówczas do ks. Ludwika Rybki, ukończył wznoszenie większego już, parterowego „tymczasowego domku handlowego”. Po dokonanym wraz z żoną Heleną zakupie od ks. L. Rybki parceli, na której stał ów obiekt (a właściwie na dwóch połączonych ze sobą parcelach), przy ul. Starowiejskiej 7 zamierzał w lipcu 1931 r. rozpocząć budowę kamienicy. Pierwotnie jej projekt miał wykonać budowniczy Jan Sikora, lecz już na początku następnego roku zlecenie to przyjął Marian Maśliński, dawny budowniczy miejski w Gdyni, absolwent Państwowej Szkoły Budowniczej w Poznaniu, podpisujący się jako „architekt i budowniczy”. Projekt jego autorstwa powstał w marcu 1932 r. Dom zaplanowano z dużym rozmachem, u zbiegu ul. Starowiejskiej i ul. Abrahama, z 2 połączonymi w narożniku ulic skrzydłami, z których to dłuższe, 33,72 m, zwrócone było frontem do ul. Starowiejskiej, a krótsze, 26,48 m – do ul. Abrahama. Był to dom mieszkalno-handlowy z usługami w parterze, bramą przejazdową od ul. Abrahama i niewielką parterową oficyną w podwórzu stanowiącą skład towarów.

Dotychczas autorstwo projektu kamienicy przypisywano w całości M. Maślińskiemu. Jednak sporządzony przez niego w marcu 1932 r. projekt w rzeczywistości różnił się bardzo istotnie od wersji zrealizowanej, zarówno w układzie bryły, jak i w kompozycji fasad. Narożnik projektowanego przez Maślińskiego budynku był ścięty trapezowo w parterze, a na piętrach ukształtowany na ostro „w szpic” i otoczony zaokrąglonymi balkonami. W jego elewacjach widniały pilastry, a od ul. Starowiejskiej dodatkowo znajdował się płaski, trójkątny wykusz. W kwietniu 1932 r. Urząd Nadzoru Budowlanego odmówił zatwierdzenia tego projektu, polecając w piśmie skierowanym do J. Hundsdorffa m.in. skasowanie pilastrów i wykusza oraz zastosowanie „płynnej linii w łuku” od ul. Starowiejskiej.

Idąc za tymi wskazówkami, inż. arch. Feliks Godlewski, młody absolwent Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, pełniący już wówczas funkcję kierownika Oddziału Zabudowy Komisariatu Rządu w Gdyni, wprowadził we wrześniu 1932 r. na projekcie M. Maślińskiego kilka bardzo istotnych poprawek. Przede wszystkim więc zmienił układ narożnika, rysując go szerokim, cylindrycznym łukiem, lekko cofniętym w stosunku do części bocznych i podkreślonym na całej długości linią półokrągłych balkonów. Zlikwidował też projektowane uprzednio pilastry i wykusz, pozostawiając gładkie ściany z dwoma pionami krótkich balkonów w elewacjach obu skrzydeł i kształtując linię frontu od ul. Starowiejskiej po lekkim łuku. W tej formie projekt został we wrześniu 1932 r. zatwierdzony przez kierownika Nadzoru Budowlanego inż. W. Lubarskiego i skierowany do realizacji. Mimo że rozplanowanie pomieszczeń wewnątrz budynku pozostało praktycznie niezmienione, to wprowadzone przez F. Godlewskiego korekty miały zasadnicze znaczenie dla jego architektury.

Kolejną ważną zmianę kształtu architektonicznego kamienicy wprowadził na zlecenie J. Hundsdorffa, już w trakcie budowy, młody projektant o lwowskich korzeniach, inż. arch. Stanisław Żwirski. W grudniu 1934 r. wykonał on projekt nadbudowy domu o 5 piętro, kształtując płynnie i uskokowo górną krawędź bryły oraz eksponują narożnik przez wycofanie bocznych skrzydeł ostatniej kondygnacji. Koncepcja ta została zatwierdzona w Komisariacie Rządu 28.01.1935 r. i następnie zrealizowana.

Jeszcze w tym samym roku niewielkiej korekty rozplanowania wnętrza skrzydła od ul. Abrahama dokonał inż. arch. Maksymilian Zuske, projektując tu na każdym piętrze jedno nie 3-, a 4-pokojowe mieszkanie. Zachował przy tym pierwotnie projektowany obrys zewnętrzny i układ okien, a więc korekta ta nie miała praktycznie wpływu na architekturę budynku. Trzeba jednak podkreślić, że wcześniejsze zmiany wprowadzone do projektu M. Maślińskiego – z września 1932 r. i grudnia1934 r. – były decydujące dla kształtu przestrzennego obiektu i to one nadały mu ostateczną formę architektoniczną. Stąd też autorstwo kamienicy Hundsdorffów należy przypisać wspólnie trzem architektom: M. Maślińskiemu, F. Godlewskiemu oraz S. Żwirskiemu.

Budowę domu prowadzono w 4 etapach, rozpoczynając ją we wrześniu 1932 r. i doprowadzając w maju 1933 r. narożnik i skrzydło od ul. Starowiejskiej do wysokości 3 pięter. Deklarację kierownika budowy podpisał jeszcze w marcu 1932 r. M. Maśliński i on zapewne prowadził ją przez te 2 lata. We wrześniu 1934 r. kierownictwo dalszych prac objął inż. arch. S. Żwirski, rozpoczynając w lutym 1935 r. budowę 4 i 5 piętra nad narożnikiem oraz skrzydłem od ul. Starowiejskiej i kończąc je w maju, już po 3 miesiącach. Kolejny etap prac stanowiła budowa skrzydła od ul. Abrahama, podjęta w lipcu 1935 r. pod kierownictwem inż. arch. M. Zuske i ukończona w listopadzie tegoż roku. Ostatnim, 4 etapem było wykonane w kwietniu 1937 r. otynkowanie całości, które w sposób bardzo efektowny podkreśliło „okrętową” architekturę budynku. Płaszczyzny ścian pięter skrzydeł zostały gładko otynkowane na biało, a kondygnacja parteru z dużymi witrynami sklepów w całości otrzymała mocno kontrastującą oprawę ciemnoszarą. Podłużne pasy okien zaakcentowano żłobkowaną, szlachetną wyprawą tynkową, a tynkami kamieniarskimi zaakcentowano również płyty gzymsowe oraz układ obu wejść – portalu od ul. Starowiejskiej i od ul. Abrahama. Koszt wszystkich prac wyniósł 550 tys. zł, na pokrycie których Państwowy Fundusz Budowlany za pośrednictwem Banku Gospodarstwa Krajowego udzielił w 3 transzach pożyczki w wysokości 146 tys. zł.

W rezultacie powstała pełna dynamiki i ekspresji budowla świetnie wpisana w rozszerzający się w tym miejscu bieg ul. Starowiejskiej. Stanowi ona pierwsze w Gdyni rozwiązanie stylowe funkcjonalizmu o formach opływowych, wprowadzające do architektury miasta ekspresyjne formy tzw. „dynamicznego funkcjonalizmu”, inspirowane berlińskimi realizacjami Ericha Mendelsohna oraz stylistyką okrętową. Opływowe formy kamienicy Hundsdorffów, podkreślone poziomymi liniami gzymsów, narożnych balkonów i pasm okiennych, sprawiają wrażenie dynamicznego ruchu pozostawiającego po obu stronach płynny, przestrzenny ślad. Dominantę kompozycji stanowi 5-piętrowy, zaokrąglony dynamicznie narożnik, 3-osiowy i opasany szeroko 3 cylindrycznymi balkonami (na 2, 3 i 4 piętrze), z osiami okiennymi podkreślonymi lekko wgłębionym, żłobkowanym pasem tynku. Po bokach z narożnika niewielkimi ryzalitami wychodziły 2 boczne skrzydła, również 5-piętrowe, lecz nieco niższe i w ostatniej kondygnacji cofnięte od lica budynku. Skrzydło od ul. Starowiejskiej, 8-osiowe do wysokości 4 pięter, a 5-osiowe powyżej zostało założone po lekkim łuku dodającym bryle plastyczności; skrzydło od ul. Abrahama, 5-osiowe do wysokości 4 piętra, a 3-osiowe powyżej usytuowano w linii prostej. Uskokowy i płynnie poprowadzony kontur górny 2 ostatnich kondygnacji został mocno zaznaczony liniami gzymsów, podkreślając ekspresję całej kompozycji.

Kamienica Hundsdorffów mieściła 15 mieszkań i 7 lokali handlowych. W skrzydle głównym budynku znajdowały się elegancka, 3-biegowa klatka schodowa z „duszą” i miejscem na windę oraz 2 duże mieszkania, jedno 5-, a drugie 4-pokojowe; w skrzydle bocznym przewidziano jedno mieszkanie 3-pokojowe przeprojektowane w trakcie budowy w 1935 r. na 4-opokojowe. Ich rozplanowanie było zbliżone do tradycyjnego, z pokojami od frontu, a kuchnią, służbówką, łazienką i toaletą umieszczonymi rzędem w trakcie tylnym, lecz M. Maśliński wprowadził do ich wnętrza duże halle i pokoje połączone szerokimi drzwiami. Ściany wykonane zostały z cegły, stropy typu „Förstera” a częściowo typu „Pomorze”, dach drewniany „płaski” o niewielkim nachyleniu połaci nad 4-piętrowymi częściami skrajnymi i płaski nad piątym piętrem. W domu było ogrzewanie centralne, a w kuchniach i łazienkach założono instalację gazową.

Państwo Hundsdorffowie z rodziną wprowadzili się do nowego domu w połowie 1935 r., opuszczając nieistniejącą już dziś willę Łucja przy ul. Abrahama 12, w której mieszkali od 1926 r. i którą J. Hundsdorff w tymże 1926 r. zbudował wraz ze swym przyrodnim bratem Franciszkiem Linke, dyrektorem banku Komunalna Kasa Oszczędności w Gdyni. Wespół z nimi do kamienicy przy ul. Starowiejskiej 7 wprowadziło się wiele znanych firm handlowych i usługowych. Przede wszystkim nadal istniał tu Skład żelaza i sprzętów kuchennych samego J. Hundsdorffa. W mocno przeszklonym narożniku kamienicy ulokował się znany i istniejący do dziś zakład fotograficzny Foto Elite. Dalej od ul. Starowiejskiej znajdowały się Skład artykułów piśmiennych, przyborów szkolnych i biurowych, sklep z alkoholem Tytonie Wódki Wina Likiery i sklep z biżuterią. W budynku mieściła się też Biblioteka Miejska.

J. Hundsdorff był przykładem człowieka, który całą swą karierę zawodową związał z Gdynią – i to z dużym sukcesem. Nie tylko stał się dobrze prosperującym kupcem, ale też społecznikiem – współzałożycielem i członkiem zarządu Towarzystwa Kupców Samodzielnych w Gdyni oraz współzałożycielem Związku Towarzystw Kupieckich na Pomorzu. Był również wieloletnim członkiem Rady Miasta Gdyni. Niestety jako jedna z prominentnych postaci gdyńskiej społeczności został w dniu 11.11.1939 r. rozstrzelany przez Niemców w Piaśnicy. Ten tragiczny los podzielili z nim jego przyrodni brat – dyrektor F. Linke, oraz szwagier. Dziś kamienica przy ul. Starowiejskiej 7 pozostaje nadal w rękach rodziny Hundsdorffów, a od 1987 r. znajduje się w rejestrze zabytków.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2024 r.)

Bibliografia

Księga adresowa ziem zachodniej Polski. Gdynia – Wybrzeże wojew. pomorskie. Rocznik 1937-38.

M.(J.) Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.

M.J. Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003.

Jubileuszowa księga rodów gdyńskich (na prawach maszynopisu w Muzeum Miasta Gdyni).

A. Brzęczek, Nowe sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk 2019.