Kamienica Józefy Wieczorkowskiej, ul. Świętojańska 78a

Autor projektu: Jan Goździewski

Data budowy: 1934 r.

Lokalizacja: Gdynia - Śródmieście, ul. Świętojańska 78a

• 
  Karta ewidencyjna budynku przy ul. Świętojańskiej 78a w Gdyni z zespołu z fotografiami budynków z czasów okupacji niemieckiej
• 
  Budynek przy ul. Świętojańskiej 78a
• 
  Wojenne zniszczenia, karta ewidencyjna budynku przy ul. Świętojańskiej 78a w Gdyni z zespołu z fotografiami budynków z czasów okupacji niemieckiej

Architektura i historia

Józefa Wieczorkowska, właścicielka parceli położonej w Gdyni u zbiegu ulicy noszącej jeszcze w końcu lat 20. nazwę ul. św. Jana (późniejszą ul. Świętojańskiej) z nowo projektowaną ulicą oznaczoną numerem 34 (późniejszą ul. Kilińskiego), przyjechała do Gdyni w lipcu 1928 r. spod Gruszczyc w powiecie sieradzkim pod Łodzią. We wrześniu 1928 r. otrzymała pozwolenie na budowę 4-piętrowego domu, a jako kierownika budowy wskazała architekta-budowniczego Bernarda Dulnego. On też zapewne sporządził plan domu, który jednak nie zachował się w archiwach. W marcu 1929 r. wykonano stan surowy parteru, lecz z powodów finansowych prace zostały przerwane, a wkrótce zezwolenie budowlane utraciło ważność. Nowy, sporządzony przez budowniczego Jana Goździewskiego projekt kamienicy nosił datę 25.03.1931 r. i obejmował duży, 2-skrzydłowy narożny budynek czynszowy, 5-piętrowy, mieszkalno-handlowy. Projekt ten został zatwierdzony 20.10.1932 r. w Komisariacie Rządu w Gdyni przez inż. W. Lubarskiego, kierownika Urzędu Nadzoru Budowlanego. W tym samym dniu wydano również pozwolenie na budowę.

Dom składać się miał z 2 wyodrębnionych przestrzennie i przylegających do siebie skrzydeł, przewidzianych do budowy w 2 etapach: pierwszego od ul. Świętojańskiej, 5-piętrowego w narożniku i 4-piętrowego z boku, oraz drugiego 4-piętrowego od ul. Kilińskiego. Jednak wznoszenia tego drugiego skrzydła w ogóle nie rozpoczęto, a prowadzone prace dotyczyły tylko części od ul. Świętojańskiej. Jej długość w linii głównej ulicy wynosiła 20,60 m i była 4-osiowa z jednookiennym, wyższym o kondygnację narożnikiem. Od ul. Kilińskiego dom był węższy, liczył 11,35 m i 3 osie okienne, z jednoosiowym, skrajnym ryzalitem sięgającym do 4 piętra. Wejście znajdowało się z boku, od strony ul. Kilińskiego, stąd niekiedy jako adres budynku wskazywano ul. Kilińskiego 12. Parter powstał w stanie surowym w latach 1928-1929, a wyższe kondygnacje budowano od października 1932 r., oddając je w stanie gotowym w grudniu 1934 r. Budową kierował J. Goździewski. Koszt całości robót wyniósł 118,4 tys. zł i został sfinansowany w wysokości 48,7 tys. z kredytu Państwowego Funduszu Budowlanego za pośrednictwem Banku Gospodarstwa Krajowego.

Architektura kamienicy J. Wieczorkowskiej stanowi przykład form kubicznych wczesnego funkcjonalizmu, gdzie dominantą jest wyższy narożnik z mocno zaznaczonym układem narożnikowych balkonów w kształcie litery L, umieszczonych na wysokości 2, 3 i 4 piętra oraz podkreślonych pełnymi balustradami. Bryła jest skomponowana asymetrycznie, uskokowo, z płytami gzymsowymi uwypuklającymi konturowo różnice wysokościowe elewacji oraz ryzalit od ul. Kilińskiego. Dodatkowej dynamiki bryle nadają gradacja długości balkonów od ul. Świętojańskiej i zwieńczenie w formie 2 odcinkowych listew obejmujących szpic narożnika, stanowiących kompozycyjne uzupełnienie dla układu balkonów. W projekcie J. Goździewski zakładał również podkreślenie linii okien w formie lekko wgłębionych pasm tynku, jednak ten element nie został zrealizowany. Kształt architektoniczny budynku jest więc już w pełni modernistyczny, gdyż J. Goździewski należał do jednych z pierwszych budowniczych stosujących w swych realizacjach formy funkcjonalizmu. Projektant ten przyjechał do Gdyni w 1928 r. z Bydgoszczy, w związku z czym był świadkiem prowadzonej wówczas przez inż. arch. Włodzimierza Prochaskę budowy kamienicy Zygmunta Peszkowskiego przy Skwerze Kościuszki 14 – gdzie funkcjonalistyczne rozwiązanie układu narożnika z balkonami zastało po raz pierwszy zastosowane – a później budowy podobnego narożnika w kamienicy przy Placu Kaszubskim 1, prowadzonej również przez W. Prochaskę. J. Goździewski mieszkał wówczas w bezpośrednim sąsiedztwie tej ostatniej budowy, w domu Grenkowskiego przy ul. Portowej, i obie wspomniane realizacje stały się dla niego niewątpliwą inspiracją.

Dom zbudowano z cegły, z ogniotrwałymi stropami i żelbetowymi schodami, dach drewniany „płaski” o małym nachyleniu połaci, ukryty za prostą ścianką attykową. Ogrzewanie mieszkań było piecowe, a w duszy schodów zainstalowano windę. W projekcie części narożnikowej budynku na wszystkich czterech piętrach znajdowało się jedno duże, 5-pokojowe mieszkanie oraz jeden pokój z osobnym wejściem. Ich rozplanowanie było tradycyjne, z równej wielkości pokojami ulokowanymi rzędem od frontu, a kuchnią, służbówką, łazienką, toaletą i wąskimi przedpokojami w trakcie tylnym. Jednak podczas budowy podziały wewnętrzne zostały trochę zmienione i niektóre mieszkania 5-pokojowe podzielono na 2 mniejsze. W sierpniu 1935 r. cała kamienica mieściła 17 mieszkań i 5 lokali sklepowych w parterze.

J. Wieczorkowska mieszkała w nowym domu od 1933 r. Jest rzeczą paradoksalną, że w księdze adresowej zanotowano wówczas, iż mieszka ona w „domu Wieczorkowskiego”, a więc domu swego męża, który nigdy się w nim na stałe nie zameldował. Wiadomo jednak, że małżonkowie byli rozwiedzeni. W trakcie działań wojennych dom w części od ul. Kilińskiego został poważnie uszkodzony i do swej pierwotnej formy powrócił po 1945 roku. W miejscu niezbudowanego skrzydła od ul. Kilińskiego i sąsiedniej działki po wojnie wzniesiono duży blok mieszkalny, który przylega do kamienicy i nawiązuje do niej wysokością.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2024 r.)

Bibliografia

Księga adresowa Gdyni. Czerwiec 1933.

M.J. Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003.