Gmach Dowództwa Floty i Koszary Marynarki Wojennej w Gdyni Oksywiu

Reprezentacyjny zespół budynków Marynarki Wojennej w stylu klasycyzmu akademickiego.

Autor: arch. Marian Lalewicz

Data projektu/ budowy: lata 20. i 30. XX w.

Lokalizacja: Gdynia - Oksywie, Rondo Bitwy pod Oliwą 1

Plan sytuacyjny kompleksu budynków; legenda: 1. gmach Dowództwa Floty; 2. budynek bramny; 3. budynek stajni, wozowni i garaży; 4. łaźnia; 5. budynek koszarowy nr 1; 6. świetlica marynarska; 7. budynek koszarowy nr 2; 8. budynek koszarowy nr 3.
Plan sytuacyjny koszar, lipiec 1931 r.
Elewacja południowa budynku koszarowego nr 2.
Plan I i II piętra budynku koszarowego nr 2.
Elewacja zachodnia budynku koszarowego nr 3.
Przekrój przez salę gimnastyczną i skrzydła boczne budynku koszarowego nr 3.
Plan parteru budynku koszarowego nr 3.
Gmach Dowództwa Floty, budynek bramny, budynek stajni, wozowni i garaży, budynek łaźni i domy mieszkalne dla wojska.
Gmach Dowództwa Floty w trakcie budowy.
Gmach Dowództwa Floty, przed zbudowaniem budynku bramnego.
Od prawej: Budynek bramny, budynek stajni, wozowni i garaży oraz łaźnia (zasłonięta domem wiejskim).
Budynek stajni, wozowni i garaży wraz z budynkiem bramnym i fragmentem gmachu Dowództwa Floty.
Na pierwszym planie: budynek koszarowy nr 1 oraz świetlica marynarska, dalej w tle - gmach Dowództwa Floty, pierwszy zbudowany dom oficerski oraz Basen Północny Portu Wojennego w trakcie budowy.
Budynek koszarowy nr 1 i świetlica marynarska.
Gmach Dowództwa Floty współcześnie.
Świetlica marynarska współcześnie.
Budynek stajni, wozowni i garaży współcześnie
Budynek koszarowy nr 2 współcześnie.

Wstęp

Geneza budowy zaplecza naziemnego Marynarki Wojennej w Gdyni Oksywiu, bezpośrednio wiąże się z budową portu wojennego, który z czasem miał się stać najważniejszą bazą polskich okrętów. Pierwszy w okresie międzywojennym port dla polskiej floty morskiej zorganizowano już w 1920 r. w Pucku na bazie istniejącego basenu po dawnym porcie rybackim o wymiarach 60 x 40 metrów. Jego wielkość sprawiła, że okazał się niedostatecznym zarówno w obliczu planów rozwoju Marynarki Wojennej, jak i jej bieżącego zapotrzebowania, w wyniku czego był jedynie tymczasowym rozwiązaniem.

W tym samym roku podjęto prace studyjne nad możliwością budowy dużego portu na polskim wybrzeżu, którego długość wtedy wynosiła zaledwie niecałe 150 km. Spośród kilku rozważanych koncepcji wybrano miejsce pomiędzy wsiami Gdynią i Oksywiem. Realizację rozpoczęto wiosną 1921 r. budową Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków, w miejscu dzisiejszego Mola Węglowego.

Konstrukcja portu tymczasowego była stosunkowo prosta i składała się z dwóch drewnianych nabrzeży (wypełnionych kamieniami) o długości 550 m i 170 m, ustawionych prostopadle do siebie na planie litery „L”. W związku z dalszą rozbudową portu, Tymczasowy Port Wojenny przestał istnieć – w tym miejscu wybudowano Molo Węglowe.

Docelowo bazę Marynarki Wojennej zdecydowano zbudować w północnej części projektowanego portu, w bezpośredniej bliskości Oksywia. Pierwszy basen portu wojennego o wymiarach 310 x 300 m – tzw. Basen Północny – zaczął powstawać już w 1925 r.

Wraz z początkowym etapem budowy portu wojennego, w sąsiedztwie Basenu Północnego zaczęto wznosić niezbędną infrastrukturę administracyjną, koszarową oraz mieszkaniową. Projekty architektonicznie spójnego zespołu budynków Marynarki Wojennej w Gdyni Oksywiu, opracował arch. Marian Lalewicz. Jego realizacja odbywała się etapami na przestrzeni lat 1924-33. Najbardziej nagląca była budowa odpowiedniego zaplecza administracyjnego i koszar, wobec czego w pierwszym okresie budowy, który przypadł na lata 1924-26, rozpoczęto budowę reprezentacyjnego gmachu Dowództwa Floty, pierwszego z 3 budynków koszarowych oraz jadalni, nazywanej w przedwojennych dokumentach również świetlicą marynarską. W podobnym okresie zrealizowano również budowę pierwszego domu oficerskiego (ob. ul. Arciszewskich 30).

Dowództwo Floty

Gmach Dowództwa Floty zrealizowano w stylu klasycyzmu akademickiego jako duży, symetryczny budynek o rzucie zbliżonym do litery H, z centralną wieżą obserwacyjną. Południowy frontowy korpus budynku posiadał wyraźny środkowy ryzalit i był rozszerzony o 2 skrzydła ustawione pod lekkim kątem ku przodowi.

Od strony północnej wzniesiono drugi korpus, połączony z frontowym niewielkim, prostopadłym łącznikiem. Całość obejmowała 2 kondygnacje użytkowe, a także suterenę i poddasze. Skrajne fragmenty tylnego korpusu podwyższono o dodatkowe piętro, natomiast nad środkową częścią korpusu frontowego zaprojektowano 4-boczną wieżę pełniącą funkcję punktu obserwacyjnego, którą zwieńczono masztem.

W korpusie frontowym znajdowały się głównie pomieszczenia administracyjne Dowództwa Floty, zaś w korpusie tylnym znajdowało się kasyno oficerskie z jadalnią oraz zapleczem kuchennym (kasyno podoficerskie zlokalizowano w budynku nr 3 kompleksu koszar). Budynek przykryto wielospadowymi dachami. Ponadto przed korpusem frontowym gmachu wydzielono murowanym ogrodzeniem zwężający się ku stronie południowej dziedziniec, który później był otwierany przez zbudowany w późniejszym okresie budynek bramny (tzw. 3 bramy). Budynek oddano do użytku w sierpniu 1926 r.

Budynek bramny, stajnia, wozownia, garaż i łaźnia

W 1927 r. rozpoczęto budowę budynku bramnego, budynku gospodarczego (stajnia, wozownia i garaż) i łaźni, które stworzyły podłużny ciąg połączonych ze sobą brył. Całość ukończono w 1929 r.

2-kondygnacyjny, murowany budynek bramny wzniesiono na planie łagodnego łuku i nadano mu zwartą, monolityczną bryłę, z 3 półkoliście zakończonymi przejazdami bramnymi. Zachodni przejazd miał zapewniać dostęp do kompleksu koszar oraz budynków mieszkalnych dla wojska, centralny zapewniał możliwość wjazdu na dziedziniec gmachu Dowództwa Floty, zaś wschodni prowadził do kolejnych budynków mieszkalnych dla wojska. Na parterze, znajdowały się 2 pomieszczenia dla wartowników oraz pomieszczenie transformatora, zaś na piętrze areszty.

Budynek od strony zachodniej, bezpośrednio łączył się z wybudowanym w tym samym czasie podłużnym, 1-kondygnacyjnym (z poddaszem) budynkiem gospodarczym, który mieścił kolejno od strony wschodniej garaże z wozownią i stajnie, po czym łączył się ze zlokalizowaną bliżej koszar łaźnią.

Murowana łaźnia, funkcjonalnie związana z kompleksem koszarowym, z którym sąsiadowała, została wzniesiona jako budynek na planie litery „T”. Składała się z 1-kondygnacyjnego korpusu głównego, krytego dachem wielospadowym, oraz 2 2-kondygnacyjnych skrzydeł bocznych, nakrytych dachami 4-spadowymi. W zachodnim skrzydle, na parterze, zlokalizowano strefę wejściową obejmującą przebieralnię, a także pomieszczenia fryzjera i kontroli. Z tej części budynku odzież kierowano do zespołu pomieszczeń sanitarnych, w skład których wchodziły 2 sortownie ubrań, pralnia, suszarnia, prasowalnia oraz przestrzeń przeznaczona do dezynfekcji odzieży. Bezpośrednio ze strefy wejściowej i rozbieralni prowadziło przejście do głównej łaźni, ukształtowanej na planie owalnym i stanowiącej centralny element układu funkcjonalnego budynku. Przy pomieszczeniu łaźni znajdowały się dodatkowo parnia oraz zespół natrysków, rozmieszczonych w 2 odrębnych pomieszczeniach.

Mniejsza łaźnia przeznaczona dla kobiet mieściła się na piętrze zachodniego skrzydła. Skrzydło wschodnie, obejmujące ubieralnię oraz pomieszczenia dozorcy i kontroli, pełniło funkcję strefy wyjściowej łaźni.

Koszary

Na zachód od łaźni wzniesiono zespół koszar Marynarki Wojennej składający się z 4 budynków (3 budynki koszarowe i budynek świetlicy marynarskiej), tworzących wewnętrzny dziedziniec w kształcie trapezu. Obiekty podobnie jak gmach Dowództwa Floty zostały zaprojektowane przez Mariana Lalewicza w stylu klasycyzmu akademickiego.

Kompleks wznoszono w 2 etapach. W pierwszym etapie, którego realizacja odbywała się w latach 1924-1926, zbudowano budynek koszarowy nr 1 (południowy) oraz świetlicę marynarską, mieszczącą m.in. kuchnie i jadalnie. Budynek koszarowy nr 2 (północny) oraz budynek koszarowy nr 3 (zachodni) wzniesiono w drugim etapie realizowanym w latach 1931-1933. Od strony wschodniej kompleks koszarowy zamykał budynek wyżej wymienionej świetlicy marynarskiej ze stołówką i kuchnią, zbudowany na planie pogrubionej litery “H”.

Wszystkie 3 budynki koszarowe wzniesiono na podobnym planie - każdy z nich składał się z korpusu głównego i 2 par skrzydeł bocznych (prostopadłych i równoległych do korpusu), przy czym na tym tle budynek koszarowy nr 3 nieco się wyróżniał ze względu na to, że dodatkowo posiadał salę gimnastyczną, która zlokalizowana między 2 skrzydłami bocznymi znacząco wpłynęła na kształt obiektu.

Wszystkie budynki były 3-kondygnacyjne z poddaszem, przy czym najstarszy budynek koszarowy nr 1 jako jedyny miał skrzydła boczne obniżone o 1 kondygnację względem korpusu. W późniejszych 2 budynkach ujednolicono wysokość korpusu głównego i skrzydeł bocznych. Wszystkie budynki były pokryte wielopołaciowym dachem. Każdy z nich przeznaczony był dla ok. 200 marynarzy, którzy byli pomieszczeni w 24-, 18- lub 7-osobowych salach sypialnych, które lokalizowano na 3 kondygnacjach użytkowych.

Ponadto w budynkach znajdowały się również pokoje dla podoficerów, sale wykładowe (po jednej dla każdego budynku), pomieszczenia sanitarne oraz gospodarcze. Dodatkowo w budynku koszarowym nr 3 pomieszczono wcześniej wymienioną salę gimnastyczną z galerią, która również mogła pełnić funkcję kina lub sali teatralnej, kotłownię dla całego kompleksu koszarowego, zlokalizowaną pod salą gimnastyczną oraz kasyno podoficerskie, z 2 salami, rozdzielonymi szatnią, z kuchnią w suterenie, które zajmowały 2 północne skrzydła boczne na parterze. W niektórych publikacjach można przeczytać wprowadzające w błąd stwierdzenie, że sala gimnastyczna (nazywana także aulą) jest powojenną ingerencją w bryłę budynku koszarowego nr 3. Tak samo często, źle podaje się daty budowy tych obiektów.

Dalsze losy i stan obecny

O ile forma gmachu Dowództwa Floty, zaadaptowanego w okresie powojennym dla Komendy Portu Wojennego Gdynia, została nie została zmieniona, tak trudno to samo napisać o większości pozostałych opisanych obiektów.

Najbardziej zauważalną zmianą względem stanu pierwotnego jest niewątpliwie przebudowa dawnego kompleksu koszar z 1953 r. na potrzeby Oficerskiej Szkoły Marynarki Wojennej (ob. Akademii Marynarki Wojennej), w ramach której wszystkie 3 budynki koszarowe, połączono 2 łącznikami wzniesionymi na planie nieregularnego krzyża.

Innymi zauważalnymi zmianami są między innymi ujednolicona ilość kondygnacji skrzydeł budynku koszarowego nr 1, względem ilości kondygnacji korpusu, na wzór pozostałych 2 budynków oraz dobudowana na dachu sali gimnastycznej budynku koszarowego nr 3 rotunda zwieńczona kopułą. Znacznej przebudowie uległ również budynek stajni, wozowni i garaży.

Wszystkie obiekty są wykorzystywane do dnia dzisiejszego przez wojsko (Marynarkę Wojenną). Dawny gmach Dowództwa Floty jest dziś zajmowany przez Komendę Portu Wojennego Gdynia, zaś budynki koszar, świetlicy marynarskiej, łaźni, stajni, wozowni i garaży są wykorzystywane przez Akademię Marynarki Wojennej. Od 22 lutego 2010 r. budynki są wpisane do rejestru zabytków.

autor: Kamil Sarapuk (2025 r.)