Dom Robotnika Portowego

Data projektu/budowy: 1935-1936

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście (Port), ul. Węglowa 15

Architektura i historia

Zrealizowany w latach 1935–1936 niewielki budynek funkcjonalistyczny, zaplanowany jako część większego założenia, stanowi przykład społecznego zaangażowania środowisk pracowniczych gdyńskiego portu.

Przełom lat 20. i 30. XX w. był w Polsce okresem głębokiego kryzysu gospodarczego i wzrostu bezrobocia. W tym czasie coraz bardziej aktywne stawały się środowiska związkowe i pracownicze, które podejmowały działania na rzecz poprawy warunków życia i pracy. We wrześniu 1926 r. w Gdyni powołano Związek Robotników Portowych, wspierający walkę o bezpieczeństwo pracy, lepsze płace i godne warunki socjalne.

Inicjatywa budowy Domu Robotnika Portowego wyszła jednak od innej organizacji – Związku Gdyńskich Ekspedytorów Portowych, którego założycielem był Julian Rummel. Budynek usytuowano przy ul. Węglowej, na działce położonej między ulicami Portową i Mostową, w sąsiedztwie portowego Wiaduktu nr 3.

Założeniem inwestycji była budowa 2-etapowa. Najpierw powstać miał obiekt o mniejszej skali, z możliwością rozbudowy do większej kubatury w kolejnym etapie. Projektant zaproponował nowatorskie rozwiązanie, zakładające 3-krotne powiększenie bryły pierwotnej. Zrealizowany etap obejmował stosunkowo niewielki, lecz plastycznie rozrzeźbiony budynek o funkcjonalistycznej architekturze, złożony z uskokowo zestawionych prostopadłościennych segmentów.

Elewację frontową urozmaicono ryzalitem z pionowym pasmem okien typu „termometr”. Powyżej wejścia głównego umieszczono wyrazisty szyld z napisem DOM ROBOTNIKA PORTOWEGO, zaprojektowany jako stały element kompozycji architektonicznej. Pomimo skromnej skali, obiekt charakteryzowała klarowna kompozycja i czytelny wyraz formalny.

Niezrealizowana druga faza inwestycji, znana z koncepcji architektonicznej, przewidywała rozbudowę bryły w kierunku poziomym poprzez dodanie 2 dodatkowych ryzalitów. Centralna część budynku miała uzyskać bardziej monumentalny charakter. Projekt przewidywał zastosowanie gęstego, rytmicznego laskowania, nadającego elewacjom wertykalny rysunek. Estetyka tej części wyraźnie nawiązywała do nurtu art déco – modernistycznego, ale ekspresyjnego w formie, z charakterystycznym zamiłowaniem do stylizowanej dekoracyjności.

Dom Robotnika Portowego pozostaje świadectwem ambicji społecznych środowisk pracowniczych portu w okresie międzywojennym oraz przykładem niedużego obiektu użyteczności publicznej, którego architektura łączyła funkcjonalizm z poszukiwaniami estetycznymi epoki.

Budynku nigdy nie rozbudowano do planowanych w 1935 r. rozmiarów.

autorka: Anna Orchowska (2025 r.)

Bibliografia

A. Orchowska-Smolińska, Budowle użyteczności publicznej portu gdyńskiego, w: Aktualne problemy konserwatorskie Gdańska. Architektura modernistyczna budynków użyteczności publicznej. Gdańsk, Sopot, Gdynia, Gdańsk 2005, s. 63-64.

A. Orchowska, Frontem do morza: plan, budowa i architektura portu w Gdyni, Gdańsk, s. 341-342.