Dom Kranistów

Autor projektu: inż. Janusz Pławiński

Data projektu/budowy: 1937 r.

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście (Port), ul. Węglowa 13

Funkcjonalistyczny dom mieszkalny z 1937 r. dla operatorów dźwigów portowych, z efektownymi balkonami o falistej formie

W drugiej połowie lat 30. XX w., wobec intensywnej rozbudowy gdyńskiego portu i rosnących potrzeb przeładunkowych, jednym z istotnych problemów stał się deficyt mieszkań dla robotników portowych. W odpowiedzi na ten kryzys mieszkaniowy Urząd Morski rozpoczął realizację wielorodzinnych budynków czynszowych, które miały zapewnić zatrudnionym odpowiednie warunki bytowe.

Pierwszym z takich obiektów był Dom Kranistów przy ul. Węglowej 13, zaprojektowany w 1937 r. przez inżyniera Janusza Pławińskiego. Nazwa budynku bezpośrednio nawiązywała do profesji jego mieszkańców – operatorów portowych dźwigów. Budynek usytuowano na wydłużonej działce o wymiarach 51 × 12 m. Bryłę wzniesiono na planie prostokąta, a rozplanowanie funkcjonalne podporządkowano zasadom typowym dla ówczesnego budownictwa społecznego.

Dom miał 4 kondygnacje nadziemne, piwnicę oraz użytkowe poddasze. Na każdej kondygnacji znajdowały się 3 komfortowe mieszkania o wysokości przekraczającej 2,5 m, obsługiwane przez 3 klatki schodowe. Najwyższą kondygnację przeznaczono na wspólne pralnie i suszarnie. W części podziemnej zaprojektowano m.in. pomieszczenia techniczne i schron cywilny – rozwiązanie nowoczesne jak na ówczesne standardy i niezbędne w obliczu zagrożenia zbrojnego.

Architekturę budynku utrzymano w stylistyce funkcjonalizmu, charakterystycznej dla gdyńskich realizacji mieszkaniowych z lat 30. XX w. Prosta, wydłużona bryła zyskała jednak wyrazisty akcent estetyczny w postaci efektownie zaprojektowanych balkonów, umieszczonych na szczytowej, południowej elewacji. Ich płytom nadano formę rytmicznej, symetrycznej fali – miękko wklęsłej, co kontrastowało z pudełkową kompozycją bryły.

Podobną dynamikę nadano wykuszom klatek schodowych, które również otrzymały zaokrąglony, miękki rysunek. Wykończenie elewacji stanowiły jasne tynki kontrastujące z ceramiczną okładziną w partii podmurówki oraz wycofaniach poddasza, co dodatkowo podkreślało tektonikę bryły. Dbałość o detal i komfort użytkowników czyniła z Domu Kranistów modelowy przykład architektury socjalnej w służbie nowoczesnego portu.

autorka: Anna Orchowska (2025 r.)

Bibliografia

A. Orchowska, Frontem do morza: plan, budowa i architektura portu w Gdyni, Gdańsk, s. 335.