Ukształtowanie terenu – Gdynia i okolice

Budowa geologiczna i ukształtowanie terenu stwarzają wymagające, ale też bardzo atrakcyjne tło dla miejskiej zabudowy i wpływają na urbanistyczny kształt Gdyni. Obecnie miasto zajmuje 135,2 km². Do Gdyni należy również 256,3 km² dna morskiego.

Powierzchnia lądu i dna morskiego uformowana została przez czwartorzędowe osady i procesy geologiczne. Lądolody plejstoceńskie pozostawiły warstwy piasków i glin budujące wysoczyznę morenową z najwyższym wzniesieniem na Górze Donas (206,5 m n.p.m.). Osady najmłodsze: piaski, mułki i torfy wieku holoceńskiego, wypełniają dna dolin rozcinających zbocza wysoczyzny oraz Pradoliny Kaszubskiej. W obszarze morskim należącym do Gdyni maksymalna głębokość wody wynosi ok. 57 m. Na dnie morskim, u podnóża klifów, zalegają żwiry z głazami. Piaski występują do głębokości ok. 20 m, a głębiej zalegają muły. Dno poza strefą płytkowodną jest równinne, opadające łagodnie w kierunku południowo-wschodnim.

• 
  Białe piaski mioceńskie, czarno laminowane domieszkami roztartego na pył węgla brunatnego, odsłonięte w ścianie Klifu Oksywskiego
• 
  Warstwa węgla brunatnego u podstawy Klifu Redłowskiego, w pobliżu Cypla Orłowskiego, autor: Leszek Jurys.
• 
  Ewolucja wybrzeża zachodniej części Zatoki Gdańskiej. Opracowanie własne.

Ląd

Największa i najwyżej położona część Gdyni umiejscowiona jest na falistej wysoczyźnie morenowej stanowiącej wschodni skraj Pojezierza Kaszubskiego. Powierzchnia wysoczyzny morenowej leży na wysokościach od ok. 120-130 m n.p.m. do nieco ponad 170 m n.p.m. Powierzchnię tę urozmaicają nieliczne wzgórza moren czołowych z najwyższym wzniesieniem na Górze Donas (206,5 m n.p.m.), rynny lodowcowe oraz liczne, na ogół niewielkie zagłębienia wytopiskowe.

Kępy Oksywska i Redłowska są także wysoczyznami morenowymi, zwykle płaskimi, zaliczanymi do wysoczyzn pobrzeża. Wysokość kęp nie przekracza 100 m n.p.m., na ogół mieszcząc się w granicach 40-70 m n.p.m. Ich cechy geologiczne i morfologiczne oraz niewielka wysokość wskazują, że prawdopodobnie lądolód uformował je nieco później niż wysoczyznę Pojezierza Kaszubskiego.

Kępy oddzielone są od siebie Pradoliną Kaszubską o szerokości nieco ponad 2 km, której dno znajduje się na wysokości 0-5 m n.p.m. Pradolina ta oddziela również Kępę Oksywską od wysoczyzny Pojezierza Kaszubskiego. Kępa Redłowska jest oddzielona od tej wysoczyzny lokalną doliną odpływu wód roztopowych o szerokości przekraczającej nieco 0,5 km, której nierówne dno znajduje się na wysokości ok. 25 m n.p.m. Łącząca się z nią mniejsza dolina oddziela Kamienną Górę, północny skrawek Kępy Redłowskiej. Na styku Pradoliny Kaszubskiej i morza położona była osada rolno-rybacka, w miejscu i wokół której znajdują się obecnie śródmieście Gdyni i port.

Wysokie i strome brzegi kęp oraz wysoczyzny morenowej Pojezierza Kaszubskiego zostały głęboko porozcinane licznymi dolinami erozyjnymi i kilkoma rynnami lodowcowymi. Dnem większych rynien lodowcowych i dolin erozyjnych płyną strumienie, np. Swelina, Kacza, Potok Chyloński.

Najstarsze osady, które mają bezpośredni wpływ na ukształtowanie terenu miasta Gdyni i które możemy obserwować w klifach nadmorskich, pochodzą z epoki mioceńskiej trwającej od ok. 23 do ok. 5,3 mln lat temu. Są to białe piaski kwarcowe z przewarstwieniami czarnych i brązowych mułków oraz węgli brunatnych. Strop osadów miocenu, mocno przekształcony w czasie najstarszych zlodowaceń przez nasuwające się lądolody i ich wody roztopowe, występuje na obszarze Gdyni od ok. 70 m n.p.m. do ok. 60 m p.p.m. Najwyżej występuje w rejonie Chwarzna i Wiczlina, a najniżej w Orłowie i rejonie portu gdyńskiego. Wyżej zalegają znacznie młodsze osady powstałe w czwartorzędzie. Zdecydowana większość osadów czwartorzędowych w obrębie Gdyni powstała w młodszej części plejstocenu, która rozpoczęła się około miliona lat temu i nazywana jest też „epoką lodowcową”. Lądolody pozostawiły po sobie osady o łącznej miąższości od kilku do ok. 90 m. Dominują wśród nich, widoczne na powierzchni terenu, osady piaszczyste i gliny lodowcowe zlodowacenia Wisły powstałe w czasie topnienia lądolodu, pomiędzy fazą pomorską a fazą gardzieńską ok. 17-16 tys. lat temu. Osady plejstoceńskie oraz mioceńskie są widoczne w ścianach klifów redłowskiego i oksywskiego. W granicach lądowej części powierzchni Gdyni znaczącą rolę odgrywają także osady najmłodsze, wieku holoceńskiego tworzone w okresie od 11,7 tys. lat temu do dziś. Piaski i namuły wypełniają dna licznych dolin. Torfy pokrywają większość płaskiego dna Pradoliny Kaszubskiej.

Morze

Budowa geologiczna dna morskiego w obrębie należącym do Gdyni jest zasadniczo bardzo podobna do opisanego wyżej lądu. Różni się mniejszą miąższością osadów plejstoceńskich, wśród których dominują piaski, a gliny występują w mniejszej ilości. Ponadto na dnie morskim obecne są muły, piaski i żwiry osadzone w różnych fazach rozwoju Morza Bałtyckiego w ciągu ostatnich ok. 15 tys. lat. Muły występują w głębszych partiach Zatoki, natomiast piaski w strefie przybrzeżnej na głębokościach mniejszych niż 15-20 m. Żwiry z głazami występują razem z piaskami jedynie na przedpolach klifów. Lokalnie pod piaskami morskimi zachowały się też osady lądowe; torfy i gytje jeziorne powstałe po ustąpieniu lądolodu, a przed wkroczeniem morza.

Rzeźba dna morskiego w zachodniej części Zatoki Puckiej, w obszarze należącym do Gdyni, jest znacznie mniej urozmaicona niż na przyległym lądzie. Obszar dna morskiego leżący w granicach administracyjnych miasta jest prawie dwa razy większy od części lądowej; największa głębokość wody wynosi ok. 57 m, podczas gdy najwyższe wzniesienie na lądzie – Góra Donas – sięga 206,5 m n.p.m. Również lokalne urozmaicenia rzeźby dna morskiego są znacznie mniejsze i łagodniejsze niż na lądzie. Lokalne względne różnice głębokości w strefie głębokości do ok. 30 m nie przekraczają 2-3 m. Na głębokościach większych dno jest równinne, opadające bardzo łagodnie w kierunku południowo-wschodnim. Mało urozmaicona rzeźba dna morskiego jest wynikiem dwóch procesów. Po pierwsze, pierwotna urozmaicona rzeźba polodowcowa została zniszczona przez morze wkraczające na ląd. Po drugie, akumulacja osadów morskich, szczególnie mułów w najgłębszych częściach Zatoki Puckiej, zamaskowała wszelkie wcześniej istniejące nierówności.

Gdynię zbudowano nad brzegiem morza, jednak tereny zajmowane obecnie przez miasto nie zawsze leżały nad morzem. W obszarze południowej części dzisiejszego Bałtyku, w tym także zachodniej części Zatoki Gdańskiej, lądolód ustąpił mniej więcej w okresie 16-15 tys. lat temu. Przed czołem lądolodu w miarę jego topnienia powstawał coraz większy zbiornik wodny będący zaczątkiem dzisiejszego Morza Bałtyckiego. Bałtyk nie zawsze miał taki zasięg jak obecnie. Szczególnie szybkie i znaczne zmiany poziomu wody i położenia linii brzegowej działy się od czasu zaniku lądolodu do ok. 7-6 tys. lat temu. W okresie 13,5-11,5 tys. lat temu oscylacje czoła topniejącego lądolodu na nizinach środkowej Szwecji dwukrotnie otwierały i zamykały połączenie Bałtyku z oceanem, gdzie poziom wód był wówczas niższy niż w Bałtyku. Powodowało to gwałtowne przemieszczenia linii brzegowej w obszarze południowego Bałtyku. W okresach, gdy poziom wody był znacznie niższy niż współcześnie (maksymalnie o ok. 50-55 m), obecna Zatoka Pucka tak jak duża część południowego Bałtyku była lądem. Linia brzegowa znajdowała się maksymalnie ok. 15-20 km na wschód od dzisiejszej Gdyni. Ok. 9,5 tys. lat temu, po stopieniu się lądolodu w Skandynawii i ostatecznym połączeniu Bałtyku z oceanem, morze w szybkim tempie wkraczało na ląd w południowej części basenu bałtyckiego. Ok. 7-6 tys. lat temu tempo wzrostu poziomu morza mocno zmalało. Rozwój wybrzeża przy powolnym wzroście poziomu morza zależał w dużym stopniu od ukształtowania lądu, na który wkraczało morze. Na erodowanych zboczach wysoczyzny morenowej tworzyły się klify pomiędzy którymi, na styku Pradoliny Kaszubskiej z morzem, istniały plaża i niskie wydmy, a na ich zapleczu rozwijały się torfowiska. Wybrzeże w miejscu, gdzie zbudowano miasto i port gdyński, stawało się coraz bardziej podobne do obecnego.

autorzy: Szymon Uścinowicz, Leszek Jurys (2023 r.)

Bibliografia:

1. Sz. Uścinowicz, L. Jurys, Ukształtowanie terenu, [w:] „Monografia Gdyni”, t. 1, Niepoznana. Gdynia i okolice do XII wieku, red. J. Krzemień, E. Siwek, M. Szerle, Muzeum Miasta Gdyni, Uniwersytet Gdański, 2023.
2. Atlas geologiczno-inżynierski wybranych obszarów polskiej strefy brzegowej – rejon klifów gdyńskich (Oksywie-Babie Doły, Orłowo), red. M. Sokołowska, 2017, http://bazadata.gpi.gov.pl/data/atlasy_gi_mapy/txt/I11_tekst.pdf, [dostęp: 5.06.2023 r.]
3. D. Kaulbarsz, Budowa geologiczna i glacitektonika klifu orłowskiego w Gdyni, „Przegląd Geologiczny” 2005, t. 53, nr 7 https://geojournals.pgi.gov.pl/pg/article/veiw/31511/23033, [dostęp: 5.06.2023 r.]
4. J.E. Mojski, R. Pikies, L. Zaleszkiewicz, Szczegółowa mapa geologiczna Polski w skali 1:50000, arkusz Gdynia, Warszawa 2013, http://bazadata.pgi.gov.pl/data/smgp/arkusze_skany/smgp0016.jpg, [dostęp: 5.06.2023 r.]
5. K. Tylmann, Sz. Uścinowicz, Timing of the last deglaciation phases in the southern Baltic area inferred from Bayesian age modeling, „Quaternary Science Reviews” 2022, nr 287.
6. Sz. Uścinowicz, J. Zachowicz, Mapa geologiczna dna Bałtyku, 1: 200 000, ark. Gdańsk, Warszawa 1993.
7. Sz. Uścinowicz, Baltic Sea Continental Shelf, [w:] Continental Shelves of the World, Their Evolution During Last Glacio-Eustatic Cycle, red. F. Chiocci, A. Chivas (Geological Society Memoir, nr 41), London 2014.
8. Sz. Uścinowicz, G. Miotk-Szpiganowicz, M. Krąpiec, M. Witak, J. Harff, H. Lübke, F. Tauber, Drowned forests in the Gulf of Gdańsk (Southern Baltic) as an indicator of the Holocene shoreline changes, [w:] J. Harff, S. Björck, P. Hot (red.) The Baltic Sea Basin. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg 2011.