Szare Szeregi w Gdyni

Członkowie harcerstwa w Gdyni wkrótce po wkroczeniu Niemców do miasta rozpoczęli tworzenie struktur konspiracyjnych. Powstałe w ten sposób Szare Szeregi zaczęły działalność konspiracyjną we współpracy ze Związkiem Walki Zbrojnej – Armią Krajową. Podstawową bieżącą działalnością Szarych Szeregów w Gdyni było organizowanie wywiadu morskiego oraz zbieranie informacji o dyslokacji wojsk niemieckich (głównie stanowisk artylerii przeciwlotniczej) w Gdyni i okolicy, a więc na terenie przyszłego desantu. Członkowie Szarych Szeregów penetrowali też teren przewidywanych zrzutowisk. Harcerze osiągnęli sukcesy wywiadowcze, zdobywając wiele cennych informacji o funkcjonowaniu portu i stoczni. Najważniejsi przedstawiciele gdyńskiego harcerstwa podczas II wojny światowej to: Benedykt Porożyński, Lucjan Cylkowski, Edmund Dylewski i Bernard Myśliwek.

Benedykt Porożyński.
Bernard Myśliwek.
Lucjan Cylkowski.
Włodzimierz Jacewicz (leży z prawej strony).

1939-1941

Harcerze gdyńscy stosunkowo szybko na bazie Pogotowia Wojennego przystąpili do tworzenia konspiracji. Podejmowali oddolne próby odtworzenia w warunkach okupacyjnych swych drużyn. Najważniejszą rolę w utworzeniu w Gdyni podziemnych struktur ZHP [Związek Harcerstwa Polskiego] o kryptonimie Szare Szeregi podjęli 2 instruktorzy gdyńscy: przedwojenny komendant Morskiego Rejonu Harcerzy hm. por. rez. Benedykt Porożyński oraz kierujący Pogotowiem Wojennym w Gdyni hm. Lucjan Cylkowski.

L. Cylkowski organizował grupę instruktorów i starszych harcerzy już jesienią 1939 r. bez kontaktu z Warszawą. Dopiero w lutym 1940 r. do Gdyni dotarł przebywający wówczas w Warszawie B. Porożyński, który przyjechał na Pomorze organizować struktury harcerskie i utworzył zalążki ZWZ [Związek Walki Zbrojnej]. Od samego początku instruktorzy harcerscy w Gdyni stanowili trzon struktur ZWZ-AK [Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa]. L. Cylkowski został wyznaczony na komendanta hufca Szarych Szeregów składającego się z instruktorów i starszych harcerzy. Wykonywali oni zadania zlecone przez ZWZ-AK.

Z czasem w 1942 r. powstał w Gdyni hufiec składający się z młodszych harcerzy o kryptonimie Szmaragdowy Rój, którego komendantem został phm. Edmund Dylewski ps. Jastrząb, Edyl, łącznik hm. Bernarda Myśliwka – komendanta Chorągwi Pomorskiej Szarych Szeregów, w której skład wchodziły oba hufce gdyńskie.

Ważniejszą rolę odgrywał hufiec podporządkowany L. Cylkowskiemu. Wchodzący w jego skład instruktorzy i starsi harcerze (pełnoletni) otrzymali indywidualne zadania w ramach ZWZ-AK, głównie w zakresie organizowania służby łączności oraz wywiadu.

W 1941 r. struktury harcerskie zaczęto gwałtownie rozbudowywać. Z członków Szarych Szeregów tworzono zespoły dywersyjne, które miały podjąć walkę zbrojną w rejonie Gdyni (mieście i porcie) w momencie planowanego desantu regularnych wojsk polskich w rejonie Gdyni i Gdańska, który miał zapoczątkować wyzwalanie Polski.

Harcerskim oddziałom dywersyjnym nadano wojskowe formy organizacyjne (batalion, kompania, pluton, drużyna). Powstały w Gdyni 4 kompanie Szarych Szeregów tworzące batalion morski. Jego dowódcą został phm. Maciej Gwiazda ps. Jerzy. Na czele poszczególnych kompanii stanęli: phm. Zygmunt Narloch (po wojnie zmienił nazwisko na Narski), Jan Kaszuba, Hubert Garbe (po nim jego brat Zygmunt Garbe) i phm. Włodzimierz Jacewicz.

Alfa

Z harcerzy organizować zaczęto m.in. sieć wywiadu morskiego oraz terenowe struktury powstałego w 1942 r. Wydziału Marynarki Wojennej KG AK [Komenda Główna Armii Krajowej] kryptonim Alfa. Utworzono 3 ważne punkty do utrzymywania łączności na trasie Gdynia–Toruń i Bydgoszcz, Gdynia–Warszawa i Gdynia–Szwecja. Mieściły się w mieszkaniu matki B. Porożyńskiego przy ul. Świętojańskiej 62 (maskowała je funkcjonująca tam jadłodajnia), w warsztacie szewskim przy ul. Abrahama, gdzie pracował L. Cylkowski, i w mieszkaniu Leokadii Śliwińskiej ps. Anioł w Orłowie przy ul. Wrocławskiej o kryptonimie Ogródek. Łącznikiem pomiędzy Gdynią a Warszawą był początkowo sam komendant chorągwi B. Myśliwek. Wiosną 1942 r. łącznikiem został Zdzisław Majchrzycki ps. Kominiarczyk, Szlong, który był jednocześnie łącznikiem Alfy.

Anna

B. Myśliwek i L. Cylkowski odgrywali też niezwykle ważną rolę w organizowaniu łączności z funkcjonującą w Sztokholmie polską bazą łącznikową nr 3 o kryptonimie Anna. Uczestniczyli razem z przebywającym stale w Mińsku Mazowieckim hm. B. Porożyńskim w organizowaniu przerzutów ludzi i meldunków do Szwecji drogą morską.

Główne kierunki działalności

Podstawową bieżącą działalnością Szarych Szeregów w Gdyni było organizowanie wywiadu morskiego oraz zbieranie informacji o dyslokacji wojsk niemieckich (głównie stanowisk artylerii przeciwlotniczej) w Gdyni i okolicy, a więc na terenie przyszłego desantu. Członkowie Szarych Szeregów penetrowali też teren przewidywanych zrzutowisk. Harcerze osiągnęli sukcesy wywiadowcze, zdobywając wiele cennych informacji o funkcjonowaniu portu i stoczni. Między innymi komendant jednej z kompanii Z. Garbe, pracujący jako kreślarz stoczni DWK [Deutsche Werke Kiel] (stocznia gdyńska), latem 1942 r. wykradł plany techniczne remontowanego w Gdyni ciężkiego krążownika Gneisenau. Sukces ten przyczynił się jednak do znacznej dekonspiracji. Gestapo gdyńskie, śledząc Garbego, podejrzewanego o wykradzenie tych planów, trafiło na ślady konspiracyjnej działalności m.in. B. Myśliwka i L. Cylkowskiego.

Aresztowania

Aresztowania, zapoczątkowane zatrzymaniem Z. Garbego i ukrywającego się w jego mieszkaniu B. Myśliwka, doprowadziły jesienią 1942 r. do rozbicia struktur AK nie tylko w Gdyni, ale także na Wybrzeżu.

Po śledztwie w gdańskim Gestapo członkowie Szarych Szeregów z Gdyni osadzeni zostali w obozie koncentracyjnym Stutthof. Struktury rozbite w 1942 r. nie zostały odtworzone do końca okupacji. Co prawda dalej działalność prowadził hufiec Rój Szmaragdowy, jednak aresztowanie jego komendanta E. Dylewskiego spowodowało, że utracił całkowicie kontakt z centralnymi władzami i działał w oderwaniu od reszty organizacji. Harcerze z tego hufca dowodzeni przez Mieczysława Kłosa po zakończeniu wojny odtwarzali ZHP w Gdyni.

autor: Andrzej Gąsiorowski (2006 r.)