Roślinność plaży

Plaża i wydmy – to trudne środowisko życia dla roślin z powodu ruchomego, ubogiego w składniki piasku i zasolenia. Nieliczne gatunki, jak honkenia piaskowa czy piaskownica zwyczajna, potrafią tu przetrwać, zapoczątkowując tworzenie wydm pierwotnych. W miarę stabilizacji piasku powstają wydmy białe, potem szare, a ostatecznie porośnięte lasem. Występują tam m.in. kocanki piaskowe i chroniony mikołajek nadmorski. Roślinność plaż i wydm jest zagrożona przez erozję i turystykę, dlatego objęta jest ochroną w ramach dyrektywy siedliskowej UE.

Honkenia piaskowa (Honckenya peploides).
Kidzina.
Kocanka piaskowa (Helichrysum arenarium).
Mikołajek nadmorski (Eryngium maritimum).
Wydmuchrzyca piaskowa (Leymus arenarius (L.) Hochst.).

Blisko morza

Plaża to dla roślin wyjątkowo trudne środowisko życia. Niestabilne podłoże jest budowane z piasku osadzanego przez morskie prądy i fale, a następnie często zabieranego przez sztorm i wywiewanego przez wiatry. W piasku prawie nie ma substancji odżywczych potrzebnych do życia roślinom kwiatowym. Pomimo bliskości morza roślinom często brakuje także wody, bowiem wody słodkie z opadów szybko wsiąkają w luźny piasek, którego powierzchnia natychmiast wysycha na słońcu. Głębsza, stale wilgotna warstwa piasku znajduje się pod wpływem wody morskiej, nieprzyjaznej dla ogromnej większości roślin lądowych. Nic więc dziwnego, że takie warunki znosi bardzo niewiele roślin; należy do nich honkenia piaskowa i perz sitowy rosnący tylko w zachodniej części naszego wybrzeża.

Najwyższa część plaży

W najwyżej i najdalej od morza położonej części plaży pojawiają się inne rośliny kępowe – trawy, z których najważniejsza jest piaskownica zwyczajna. Każde źdźbło, a tym bardziej kępa, stanowi osłonę przed wiejącym wiatrem, dzięki czemu za nimi może gromadzić się piasek i zaczynają powstawać pierwsze maleńkie wydmy, początkowo o wysokości zaledwie paru centymetrów, rosnące wzwyż i wszerz w miarę rozrastania się i zagęszczania roślin. Takie „dzieci wydmy” rosnące na plaży dzięki osłonie pojedynczych roślin nazywamy wydmami pierwotnymi albo wydmami przednimi. Pełnią one bardzo ważną funkcję, gdyż zapoczątkowują rozwój wysokich wydm bezpośrednio przylegających do plaży.

Pod klifami

Plaża występuje także pod wysokimi, stromymi urwiskami klifowymi. Najczęściej różni się ona od sąsiadującej z wydmami – jest zazwyczaj znacznie węższa, czasem budowana ze żwiru i występują na niej kamienie, a nawet duże głazy, które pierwotnie były uwięzione w glinach budujących klif. Na takiej plaży w zasadzie nie ma roślin.

W tych miejscach, gdzie na plaży gromadzą się gnijące szczątki roślin wyrzuconych przez morze, nazywane kidziną, panują bardzo specyficzne warunki. Z rozkładających się roślin uwalnia się duża ilość odżywczych związków azotowych, co sprzyja licznym roślinom azotolubnym, ale zasolona woda ogranicza ich liczbę do zaledwie kilku gatunków – paru gatunków łobody, którym towarzyszą rukwiel nadmorska i solanka kolczysta. Roślinność plaż jest zagrożona – strefa wydmy przedniej jest np. idealnym miejscem do plażowania. Gnijące szczątki roślinne tworzące kidzinę są sprzątane, zwłaszcza że w tej samej strefie gromadzą się wszystkie przyniesione przez morze śmieci będące dziełem człowieka. Z powodu tych zagrożeń, występujących nie tylko w Polsce, siedliska wydmy przedniej i kidziny na terenie całej UE są brane pod ochronę na mocy dyrektywy siedliskowej.

Wydmy

Na roślinność pasa wydm, bezpośrednio sąsiadującego z plażą i wydmą przednią, składają się luźno rosnące kępy wysokich, mocnych traw – głównie piaskownicy zwyczajnej, rzadziej wydmuchrzycy piaskowej; wyjątkowo występują też inne gatunki. Podobnie jak rośliny pustynne odznaczają się one bardzo rozbudowanymi systemami korzeniowymi penetrującymi piasek w poszukiwaniu wody ze związkami odżywczymi; dzięki tej właściwości tak skutecznie stabilizują piasek i umacniają wydmy. Trawy wydmowe są bardzo odporne na przemieszczanie się piasku, a nawet wymagają jego ruchu – znoszą jednorazowe zasypywanie warstwą o grubości 10 cm. Od białego koloru piasku, pozbawionego próchnicy, wydmy te nazywane są białymi.

W miarę stabilizowania piasku roślinność się zmienia – jest coraz bogatsza gatunkowo, a w niskiej, luźnej darni pojawiają się m.in. turzyca piaskowa, szczotlicha siwa, kocanki piaskowe, a także mchy i porosty. Zaczyna gromadzić się próchnica, dzięki czemu wydma, z jakby zabrudzonym piaskiem, nazywana jest szarą.

Lokalnie występują także małe powierzchnie wrzosowisk z bażyną czarną. Z czasem stare wydmy opanowywane są przez lasy. Z wydmami, zwłaszcza szarymi, są związane liczne barwnie kwitnące rośliny, w tym objęty ścisłą ochroną symbol roślinności nadmorskiej – mikołajek nadmorski.

W wilgotnych zagłębieniach między wydmami, gdzie panują znacznie lepsze dla roślin warunki wilgotnościowe, rozwija się bardzo specyficzna roślinność, zróżnicowana zależnie od warunków wodnych, żyzności i wieku zagłębienia – murawowa, torfowiskowa, zaroślowa i leśna.

Cała roślinność wydm jest zagrożona, co wynika z nałożenia się czynników naturalnych i wywołanych różnymi formami działalności człowieka. Wydmy, przez człowieka zalesiane od strony lądu, są niszczone przez podcinające je morskie fale. W wyniku tego giną nie tylko wszystkie rośliny, ale i całe ekosystemy typowe dla naturalnych niezalesionych wydm. Symbolem tego procesu może być np. wyraźny zanik mikołajka nadmorskiego. Roślinność i siedliska wydmowe są bardzo wrażliwe na deptanie przez licznych niezdyscyplinowanych spacerowiczów. Wszystkie siedliska wydm i zagłębień międzywydmowych, jako zagrożone, są na obszarze całej UE obejmowane specjalnymi formami ochrony na mocy dyrektywy siedliskowej.

autor: ze zbiorów Instytutu Oceanologii PAN (2005 r.)

Bibliografia:

Plaża przewodnik użytkownika, red. J.M. Węsławski, M. Szymelfing, J. Urbański, Center of Excellence for Shelf Seas Science, Instytut Oceanologii PAN, Sopot 2005 r.