Plaża – wydma

Strefa bezpośredniego przejścia pomiędzy lądową roślinnością – lasem, łąką a morską piaszczystą plażą – to środowisko wydm. Usypane przez wiatr, ustabilizowane przez rośliny wydmy pokazują, jak w ciągu wielu lat, w miarę wycofywania się morza, ląd zamienia plażę w las sosnowy. W zależności od stopnia sukcesji, od plaży do lasu, dzieli się wydmy na białe, szare i brunatne. Przedstawiamy tutaj tylko najbliższą plaży wydmę białą. Wydmy są szczególnie wrażliwą na zniszczenie częścią ekosystemu plaży. Wąski pas wydm, porośnięty kruchymi roślinami, narażony jest na wydeptywanie, a jedynie żywe rośliny są w stanie zatrzymać piasek wydm przed rozwiewaniem przez wiatr.

Strefy wydmy.
Wpływ roślinności na wydmy.
Piasek wydmowy.
Piasek wydmowy, ruch piasku na wydmach.
Umacnianie wydm.

Życie na wydmach

Na wydmach nie spotykamy zwierząt prawdziwie morskich. Jesienią przychodzą tu z plaży przezimować w głębokich norkach zmieraczki piaskowe, ale poza nimi wydmy to strefa zwierząt i roślin lądowych. Spotykamy na nich wprawdzie tylko ok. 50 gatunków roślin naczyniowych (w porównaniu ze środowiskiem lasu wydmowego, gdzie może ich być już ponad 200), ale te rośliny, które żyją na wydmie, to mistrzowie odporności na suszę (dzięki długim korzeniom), słony aerozol i wiatr.

Rośliny wydmowe tworzą środowisko życia dla licznych owadów i pajęczaków. W piasku przy korzeniach roślin sporo jest meiofauny, która bardziej przypomina meiofaunę glebową niż tę z morskiej plaży, ponieważ dominują tu skąposzczety – miniaturowi krewni dżdżownic. Na wydmach, pod osłoną roślin mogą gniazdować ptaki – małe siewki obroźne, rybitwy, biegusy, rzadkie u nas ostrygojady czy kopiące głębokie nory lęgowe ohary.

Ruch piasku

Bardzo drobny piasek nie utrzyma się na wydmie, ale poniesiony zostanie dalej przez wiatr w głąb lądu. Tworzące wydmy ziarenka piasku (o średnicy 0,1-1 mm) przenoszą się skokami (wysokimi na 5-10 cm), popychane dzięki wiatrowi jedno przez drugie. Ten ruch nosi nazwę saltacji. Możliwe jest też wleczenie – toczenie się większych ziaren i unoszenie mniejszych. Transport piasku zależny jest zawsze od siły wiatru i wielkości ziaren. Ziarenka piasku, które zostaną osłonięte lub znajdą się w miejscu omijanym przez wiatr, przestaną się poruszać.

Przemieszczające się ziarenka tworzą bardziej strome stoki od strony zawietrznej wydmy, powodując jej ruch do lądu przez osypywanie się. Na powierzchniach przemieszanych wiatrem piasków znajdują się charakterystyczne zmarszczki wiatrowe. Przebieg ich grzbietów jest prostopadły do kierunku wiatru i ma prosty lub lekko falisty kształt.

Wydma musi mieć możliwość przemieszczania się. Dzieje się tak, gdy jest rzadko porośnięta roślinnością. Uniemożliwienie ruchu wydmy przez jej tzw. stabilizację może mieć poważne konsekwencje dla przyszłości plaży w dłuższym czasie.

Umacnianie wydm

Obsadzanie wydm roślinnością, aby je umocnić, wydaje się oczywiste, jeżeli chcemy zachować i chronić przed erozją nasze plaże. Ale czy rzeczywiście? Nie ma już co do tego zgody wśród naukowców. Okazało się bowiem, że obsadzanie wydmy roślinnością może doprowadzić do jej zniszczenia. Do miejsca, w którym wydmy porastają krzaki, piasek może być swobodnie przemieszczany przez wiatr. Porastające wydmy rzadkie trawy nie są dla niego przeszkodą. Piasek od czasu do czasu zabierany jest z wydmy przez sztormy. Potem osadzany przez wodę w dolnej części plaży i następnie przesuwany z powrotem przez wiatr – na i za wydmę.

Plaża jest w stanie odbudowywać się sama w taki sposób, jak odbywało się to przez setki lat. Aby chronić wydmy przed morzem, postanowiono je obsadzić. Spowodowało to skrócenie drogi przenoszenia piasku. Piasek zatrzymywany jest na krawędzi krzaków. Wydma zaczyna rosnąć. Po paru latach okazuje się, że przednia wydma znacznie urosła, a jej stok zrobił się stromy. Podniesiona wydma osłabia wiatr, dodatkowo stromy stok zatrzymuje ruch piasku. Brzeg wygląda znacznie solidniej. Jednak strumień piasku dostarczany przez wiatr na brzeg ustał. W kolejnych latach sztormy podcinają wydmę, tworząc klif. Brzeg zaczyna podlegać erozji i jest tylko kwestią czasu, kiedy morze dojdzie do linii drzew. Plaża staje się bardziej płaska, a w strefie brzegowej pojawiają się liczniejsze mielizny. Plaże żyją dzięki przemieszczaniu przez wiatr piasku w głąb lądu. Jeżeli przerwie się ten potok, plaża musi umrzeć, a próby utrzymywania jej przy życiu są ogromnie kosztowne. Powstałe w czasie sztormu wyrwy w wydmach to znakomite drogi dla piasku, który z brzegu może być dostarczany przez wiatr na zaplecze wydmy. Takie miejsca są jednak jak najszybciej obsadzane, co utrudnia ruch piasku.

autor: ze zbiorów Instytutu Oceanologii PAN (2005 r.)

Bibliografia:

Plaża przewodnik użytkownika, red. J.M. Węsławski, M. Szymelfing, J. Urbański, Center of Excellence for Shelf Seas Science, Instytut Oceanologii PAN, Sopot 2005 r.