Kościół pw. św. Wawrzyńca w Gdyni-Wielkim Kacku

Autor projektu: nieznany

Data powstania: 1895 r.

Lokalizacja: Wielki Kack, Źródło Marii 14 A

• 
  Kościół pw. św. Wawrzyńca w Wielkim Kacku, elewacja północna.
• 
  Kościół pw. św. Wawrzyńca w Wielkim Kacku, elewacja południowa.
• 
  Kościół pw. św. Wawrzyńca w Wielkim Kacku, wejście główne – wieża i dzwonnica.

Historia

Z tekstów źródłowych wynika, że parafia w Kaczkach istniała już w 1282 r., kiedy książę Mściwoj II podarował sąsiednią wieś Witomino biskupowi Albertowi z Kujaw. Można więc przypuszczać, iż pierwszy kościół w Wielkim Kacku powstał ok. XIII w.

O dalszych losach świątyni dowiadujemy się z zapisków z wizytacji biskupa Rozrażewskiego z 1583 r. Wspomina on o kościele we wsi Kaczk, który to stoi spalony od lat 20-stu i wymaga naprawy zarówno sam budynek, jak i cmentarz do niego przynależny. 100 lat później budowlę na pewno już zrekonstruowano, co potwierdzają dokumenty z wizyty biskupa Madalińskiego. Ów kościół, stanowiący od XVI w. filię kościoła w Chwaszczynie, przywziął już wówczas za patrona św. Wawrzyńca.

Budynek, który możemy dziś oglądać powstał w 1895 r. w stylu neogotyckim, natomiast parafia w Wielkim Kacku uzyskała samodzielność w 1902 r. z ręki biskupa Rosentretera. W wyniku działań wojennych zniszczeniu uległy m.in. iglica i szczyt wieży, które odbudowano dopiero w 2001 r.

Architektura

Kościół ma plan prostokątny, jest orientowany i utrzymany w układzie podłużnym, o charakterze salowym. Nawa główna kończy się od wschodu 1-przęsłowym sklepieniem. Przy prezbiterium, po stronie wschodniej, znajduje się zakrystia z osobnym wejściem od strony cmentarza. Od południa do bryły przylega kruchta ze schodami prowadzącymi na chór oraz lekko wysunięta wieża na rzucie czworoboku.

Bryła świątyni jest zwarta — zróżnicowana wysokość nawy i prezbiterium podkreślają 2-spadowe dachy o równoległym układzie kalenic.

Wieża od południa zwieńczona jest dachem 4-spadowym. Aneksy zakrystii i kaplicy mają własne niewielkie dachy 2-spadowe.

Elewacje wykonano z cegły i pokryto tynkiem, z wyjątkiem wieży i ścian szczytowych nawy, pozostawionych jako murowane.

Wszystkie połacie dachowe kryje ceramiczna dachówka dopasowana kolorystycznie do murów. Nawę dekoruje ceglany gzyms kostkowy biegnący pod okapem. Wieża i zakrystia otrzymały skromniejszy, uskokowy gzyms ceglany. Całą bryłę osadzono na niskim cokole licowanym wielobarwnym granitem, a tuż nad nim obiega świątynię pas z cegieł ułożonych w formie rolki.

Elewacja frontowa (zachodnia) jest zdominowana przez wieżę. Jej kondygnacje oddzielają gładkie, tynkowane gzymsy. Przyziemie, wykonane z cegły, mieści ostrołukowy portal wejściowy.

Drzwi umieszczono w tynkowanej wnęce zamkniętej odcinkowo, a całość flankują ceglane przypory z daszkami z dachówki. Do wejścia prowadzą zewnętrzne schody ze spocznikiem.

Wyższe poziomy wieży są tynkowane; pierwszy ma wąskie okno zamknięte odcinkowo, a poniżej gzymsu umieszczono po jednym oknie kolistym na 3 ścianach. Ostatnia kondygnacja otwiera się ostrołukowymi oknami, bez szklenia. Wieżę wieńczy szeroki, uskokowy gzyms i 4-spadowy dach kryty dachówką holenderką. Do jej wschodniej strony przylega tynkowana przybudówka prowadząca na chór, ze szczelinowymi oknami i ceglanymi parapetami, wsparta dwustopniową przyporą.

Elewacja południowa wzniesiona jest z cegły i zwieńczona dekoracyjnym fryzem kostkowym. To elewacja 8-osiowa, z 4 parami równomiernie rozmieszczonych ostrołukowych okien osadzonych w uskokowych wnękach, wszystkie ze szkleniem witrażowym. Od wschodu przylega do niej parterowa zakrystia z cegły, z dachem 2-spadowym. Po stronie zachodniej znajduje się boczne wejście poprzedzone schodami i osłonięte pulpitowym daszkiem.

Wschodnia elewacja, 5-osiowa, wyróżnia się bryłą prezbiterium zakończoną ceglanym szczytem. Oś szczytu zajmuje półkolista blenda z 3 ostrołukowymi oknami — środkowym wyższym i dwoma niższymi po bokach. Wszystkie ujęte są w ceglanych opaskach i oparte na wspólnym parapecie. Prezbiterium podpierają 2-stopniowe przypory, ceglane u podstawy i tynkowane wyżej. Po obu stronach znajdują się symetrycznie rozmieszczone, parterowe zakrystie.

Elewacja północna jest analogiczna do południowej: ceglana, zwieńczona fryzem kostkowym, z równomiernie rozmieszczonymi ostrołukowymi oknami w ceglanych opaskach i z witrażami.

Wnętrze utrzymane jest w jasnym, beżowym kolorze. Układ jest salowy, otwarty na sklepione prezbiterium. Nawa przykryta jest drewnianym stropem z ozdobnie profilowanymi belkami malowanymi na kolor oliwkowy. Górna część ścian ozdobiona jest malowidłami ilustrującymi sceny z Nowego Testamentu. Od zachodu znajduje się drewniany chór wsparty na profilowanych słupach z dekoracyjnymi mieczami; empora zakończona jest pełną, drewnianą balustradą.

Najstarszym elementem wyposażenia świątyni jest kamienna kropielnica. Ponadto, wewnątrz znaleźć można 2 ołtarze z XIX w. oraz figury: św. Józefa z dzieciątkiem, św. Franciszka, św. Judy Tadeusza, św. Wojciecha, św. Antoniego i obrazy procesyjne z początku XX w.

Przy kościele mieści się cmentarz, który w obecnej formie założony został ok. połowy XIX w. Niedaleko znajduje się też, wybudowana w 1922 r. kapliczka poświęcona Najświętszej Marii Pannie. Dzięki jej patronce pobliskie źródło rzeki Kaczej oraz ulicę, przy której obecnie stoi kościół nazwano Źródłem Marii.

autorka: Patrycja Wójcik (2025 r.)

Bibliografia:

Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Kościół parafialny p.w. Św. Wawrzyńca, autor: E. Sieniawska, 1999.

Visitatio Archidiaconatus Pomeraniae sub felic. auspiciis […] Bonaventurae de Niedzielsko Madaliński ... episcopi Vladislaviensis et Pomeraniae a […] Andrea Albinowski archidiacono Pomeraniae ... A.D. 1686 et 1687 peracta.

S. Kujot, Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae: episcopo factae, Toruń 1897.

M. Perlbach, Pommerellisches Ukrundenbuch, Danzig 1882.

J. Więckowiak, Kościół Katolicki w Gdyni, Gdynia 2000.

https://web.archive.org/web/20160726122420/http://wawrzyniec-kack.pl:80/parafia/, dostęp: 22.08.2025.