Kamienica dr Stanisława Kryna z kinoteatrem Gwiazda, ul. Świętojańska 36

Autor projektu: Jerzy Müller i Stefan Reychman, 1935 r.

Data budowy/powstania: 1935-1937 (kamienica), 1935-1939 (kinoteatr)

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście, ul Świętojańska 36

• 
  Karta ewidencyjna budynku przy ul. Świętojańskiej 36 w Gdyni z czasów okupacji niemieckiej.
• 
  Fotografia z karty ewidencyjnej budynku przy ul. Świętojańskiej 36 w Gdyni z czasów okupacji niemieckiej.

Architektura i historia

Dr Stanisław Ludwik Kryn, lekarz z Kruszwicy, przyjechał do Gdyni we wrześniu 1935 r. z zamiarem realizacji dość niezwykłego przedsięwzięcia inwestycyjnego – i to nie z branży zdrowotnej, lecz deweloperskiej. Obejmować ono miało 2 kamienice oraz kinoteatr połączone w jeden kompleks usytuowany na działce sięgającej od ul. Świętojańskiej w głąb przez całą szerokość bloku urbanistycznego. Front pierwszej kamienicy miał wychodzić na ul. Świętojańską, drugiej – na równoległą do niej ul. Abrahama, a pomiędzy nimi powstać miała sala widowiskowa nowoczesnego kinoteatru.

Opracowany z rozmachem projekt całego kompleksu wykonany został we wrześniu 1935 r., a zatwierdzony w styczniu 1936 r. przez inż. E. Sawnora, Kierownika Oddziału Nadzoru Budowlanego Komisariatu Rządu. Jego autorami byli dwaj architekci: inż. Jerzy Müller – rządowo uprawniony architekt SARP, oraz inż. arch. Stefan Reychman. J. Müller, absolwent Politechniki w Monachium z 1912 r., był już wówczas renomowanym projektantem z dużym dorobkiem zawodowym, a S. Reychman młodym, uzdolnionym absolwentem Politechniki Warszawskiej z dyplomem ukończenia tej uczelni w 1930 r. Ich rozpoczęta w 1935 r. współpraca w Gdyni zaowocowała kilkoma znaczącymi realizacjami, do których należy też dom dr S. Kryna.

Wstępne prace budowlane rozpoczęto w sierpniu 1935 r., z zamiarem realizacji pierwszej fazy kompleksu obejmującej kamienicę przy ul. Świętojańskiej i kinoteatr. Początkowo na pierwszym i drugim piętrze kamienicy miały mieścić się pomieszczenia biurowe, jednak projekt pochodzący z października 1936 r., autorstwa tych samych architektów, przewidywał na tych i na wyższych kondygnacjach mieszkania. Koszt planowanej inwestycji przewidziano na 495 tys. 392 zł, co zostało sfinansowane w kwocie 175 tys. zł z kredytu Państwowego Funduszu Budowlanego. Jak podał w swoim opisie inż. arch. Stanisław Ziołowski, rzeczoznawca Banku Gospodarstwa Krajowego, w styczniu 1937 r. dom był ukończony, lecz jeszcze nieotynkowany, winda w trakcie montażu, a kinoteatr zrealizowany w ponad 50%.

Prace murarskie prowadził Sebastian Szczepaniak, mistrz murarski z Orłowa Morskiego, a pozostałe budowniczy Józef Langiewicz i jego Przedsiębiorstwo Robót Budowlanych w Gdyni. S. Ziołowski stwierdzał w konkluzji, że „pod względem technicznym budowa wykonywana jest dobrze i z materiałów dobrej jakości. Rozplanowanie dobre, konstrukcja solidna”.

Rezultatem prac była okazała budowla 6-piętrowa o szerokim, liczącym 24 m froncie, z szóstym piętrem uskokowo cofniętym od linii ulicy, ze sklepami na parterze oraz dużym, umieszczonym skrajnie podcieniem wejściowym prowadzącym do foyer i sali kinowej. Krótko przed wybuchem wojny, w marcu 1939 r., kinoteatr został oddany do użytku, jednak przez cały okres okupacji fasada kamienicy przy ul. Świętojańskiej pozostawała nieotynkowana. Domu od strony ul. Abrahama nie zrealizowano.

Kamienica S. Kryna, mimo skromnego usytuowania wewnątrz pierzei, wyróżnia się bardzo charakterystyczną, ciekawą architekturą. Rozwiązanie stylowe fasady budynku – jasnej i bezbalkonowej – należy do późnego funkcjonalizmu o formach kubicznych, połączonego ze stylem międzynarodowym.

Szczególnie zwracają uwagę 2 wstęgowe pasy okienne pierwszego i drugiego piętra, tworzące pierwotnie „wolną fasadę” odsuniętą od filarowej struktury nośnej i wystającą nieznacznie przed lico w stosunku do wyższych pięter. Jak widać na archiwalnych fotografiach, wielkie, podwójne okna tworzące te pasy miały wówczas podziały wewnętrzne zbliżone kształtem do litery H (z szeroko rozstawionymi słupkami i wysoko umieszczonym szprosem poziomym), które obecnie są zmienione. W okresie powojennym zmieniono także wewnętrzne podziały okien powyżej, znacznie mniejszych, tworzących 6-osiowy rytm punktowy i początkowo otwieranych przesuwnie w górę i w dół, według sposobu „amerykańskiego”. Mimo tych zmian obecny układ wszystkich tych otworów jest spójny plastycznie i zharmonizowany.

Mocno przeszklony pas parteru został również skonstruowany na zasadzie „wolnej fasady”, odsuniętej od struktury nośnej i wspartej na widocznych za witrynami, prostokątnych filarach „domu na słupach”. Przeszklenia te były ukształtowane cylindrycznie przy wejściu do szerokiego podcienia kinoteatru podpartego rzędem 3 owalnych słupów i prowadzącego w głąb do foyer. Niestety dziś ten układ jest nieco zmieniony – witryny utraciły swe zaokrąglenia, a filary podcienia zmieniono na prostokątne i obłożono płytkami. Zachował się natomiast istniejący od początku w uskoku ostatniej kondygnacji „taras na dachu”, który uzupełnia zastosowane w budynku „pięć punktów architektury nowoczesnej” Le Corbusiera.

Konstrukcja i rozplanowanie kamienicy było bardzo nowoczesne i funkcjonalne, a wielkość mieszkań, jakość ich wykonania i wyposażenie pozwalają zaliczyć ją do „nurtu luksusowego” lat 30. Dom miał konstrukcję szkieletową opartą na żelbetowych filarach i podciągach, ze ścianami obwodowymi i działowymi z cegły. Umożliwiło to wprowadzenie do jego wnętrza „planu wolnego” i „otwartego”.

Kondygnacje mieszkalne rozplanowane zostały symetrycznie, z dwoma bardzo dużymi, 5-pokojowymi mieszkaniami na drugim i trzecim piętrze, dwoma 4-pokojowymi wraz kawalerkami na trzecim, czwartym i piątym piętrze oraz pojedynczymi pokojami na szóstym. Wszystkie duże mieszkania miały obszerne halle, kuchnie, służbówki, przestronne łazienki i odrębne toalety. Konsekwentnie przeprowadzono w ich układzie strefowanie funkcjonalne, łącząc hall recepcyjny ze strefą dzienną – jadalnią i gabinetem, zaś strefę nocną (sypialnie i sanitariaty) wydzielając odrębnym przedpokojem. Strefa gospodarcza z kuchnią i służbówką została wycofana i ujęta wysuniętym z tyłu ryzalitem.

W kamienicy założono stropy żelbetowo-ceglane typu Westphala, schody żelbetowe, centralne ogrzewanie, windę, instalację gazową, telefoniczną i radiową. Dach tarasu był żelbetowy, powyżej drewniany, kryty papą. W klatce schodowej zachowały się eleganckie elementy wystroju: posadzki podestów z jasnokremowego lastryka obwiedzionego czarną bordiurą, stopnie schodów z czarnego kamienia i kremowo –czarna balustrada z drewnianym, profilowanym pochwytem.

Jednocześnie z budową kamienicy postępowała budowa kinoteatru. Miał on dużą salę widowiskową na przeszło 1 tys. miejsc – ze sceną, parterem i amfiteatralnym balkonem – wyposażoną w specjalną wentylację z podgrzewaniem i filtrowaniem powietrza. Żelbetowa, szkieletowo-ramowa konstrukcja sali zwieńczona została od wewnątrz pięknym mozaikowym plafonem świetlnym z wielkim rysunkiem gwiazdy. Na nazwę kina rozpisano specjalny konkurs rozstrzygnięty przez gdyńską publiczność i wygrany przez artystkę filmową Helenę Grossównę, która zaproponowała dla niego właśnie nazwę Gwiazda. W listopadzie 1938 r., w kancelarii notarialnej Henryka Chudzińskiego w Gdyni, utworzona została spółka Kinoteatr Gwiazda, której udziałowcami byli budowniczy J. Langiewicz i kupiec Józef Jereczek. J. Langiewicz brał przy tym główny udział w budowie i urządzaniu kina, którego uroczyste otwarcie nastąpiło 8.03.1939 r.

W przeddzień otwarcia w „Dzienniku Gdyńskim” pisano wówczas entuzjastycznie:

„Komfort wysokiej klasy, wyściełane wygodne fotele, loże, hall wytwornie urządzony, kawiarnia, bufet, mały bar z kolorową fontanną, palarnia, szatnie, dolny hall wyłożony marmurem, nowoczesna wentylacja, ogrzewanie gorącym powietrzem, w lecie chłodzenie powietrzem mrożonym.” Bez wątpienie kino Gwiazda było wówczas największym, najnowocześniejszym i najpiękniejszym kinem w Gdyni.

S. Kryn wraz z żoną początkowo mieszkali w pierwszym piętrze swej pierwszej gdyńskiej kamienicy przy ulicy Świętojańskiej 39. W listopadzie 1938 r. przeprowadzili się jednak do nowego, bardziej luksusowego domu przy Świętojańskiej 36, na wysokie piętro pod numer 11, z widokiem na morze. W parterze ich kamienicy otworzył działalność znany Dom Towarowy Bracia Rymanowscy, a na piętrze znalazła pomieszczenia Wytwórnia i Sprzedaż Okryć Damskich Świat Mody, oraz gdyński oddział Fabryki Sukna Karol Jankowski i Syn, Bielsko, a w marcu 1939 r. także popularna gazeta „Dziennik Gdyński”.

Po wojnie w dawnym kinoteatrze Gwiazda znajdowało się aż do 2003 r. kino Warszawa. Nie wytrzymało jednak konkurencji z multiplexem Silverscreen i zamknęło działalność, a wnętrze zaadaptowano w 2004 r. na funkcje handlowe, z wielką szkodą dla walorów historycznych tego obiektu.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2025 r.)

Bibliografia

Maria (Jolanta) Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993

Maria Jolanta Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003

Małgorzata Sokołowska, Gdynia w gazetach przez 75 lat, Gdynia: Oficyna Verbi Causa,  2001

Arkadiusz Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic IV, Gdańsk 2021