Kamienica Wiesława Tuchołki, ul. Armii Krajowej 9

Autor projektu: Zbigniew Kupiec, 1935 r.

Data budowy/powstania: 1935-1936

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście, ul. Armii Krajowej 9

Karta ewidencyjna budynku przy ul. Kwiatkowskiego 9 (obecnie Armii Krajowej) w Gdyni.
Fotografia z karty ewidencyjnej kamienicy Wiesława Tuchołki przy ul. Kwiatkowskiego 9 (obecnie Armii Krajowej) w Gdyni.

Architektura i historia

Wiesław Tuchołka, a właściwie Wiesław Konstanty Józef Tuchołka herbu Korzbok (Korczbok) – ziemianin, powstaniec wielkopolski, właściciel majątków Marcinkowo Dolne i Złotniki w powiecie żnińskim – był zasłużonym działaczem gospodarczym i politykiem II RP. Był starostą żnińskim, posłem na Sejm Ustawodawczy (1919-1922), prezesem dużej, nowoczesnej Cukrowni Żnin i wiceprezesem Banku Cukrownictwa w Poznaniu. Na budowę swej kamienicy w Gdyni wybrał działkę położoną bardzo atrakcyjnie, niedaleko morza i parku na Kamiennej Górze, u zbiegu ówczesnych ul. Kwiatkowskiego i Piastowskiej (dziś ul. Armii Krajowej i Słowackiego).

Projektantem domu był jeden z najbardziej wówczas cenionych młodych gdyńskich architektów – inż. Zbigniew Kupiec z pracowni Z. Kupiec, T. Kossak, inżynierowie architekci SARP. Z. Kupiec przyjechał do Gdyni w 1932 r. zaraz po ukończeniu Wydziału Architektury Politechniki Lwowskiej, a kamienica W. Tuchołki była ósmą jego realizacją w Gdyni-Śródmieściu.

Jej projekt powstał we wrześniu 1935 r. i zatwierdzony został 27 (lub 28) września tegoż roku, z jednoczesnym wydaniem pozwolenia na budowę przez inż. E. Sawnora, Kierownika Oddziału Nadzoru Budowlanego w Gdyni. W pozwoleniu tym zastrzeżono konieczność nawiązania poziomem gzymsu wieńczącego do wysokości gzymsów domów istniejących już przy obu ulicach – zarówno 4-kondygnacyjnego od ul. Słowackiego, jak i 5-kondygnacyjnego od ul. Armii Krajowej. Ostatnie piętra nowo projektowanego domu musiały być więc cofnięte od lica. Deklarację kierownika budowy podpisał wówczas inż. Narcyz Obrycki, jednak w połowie 1936 r. okazało się, że pracami kierował sam Z. Kupiec. Od początku, czyli od października 1935 r., firmą wykonującą była firma budowlana Inż. K. Krzyżanowski i Ska sp. z o.o. W lipcu 1936 r. nastąpił odbiór budynku w stanie surowym, a parteru, pierwszego i drugiego piętra w stanie gotowym. Całość prac ukończono we wrześniu 1936 r. i wówczas też zainstalowano w domu windę. Koszt budowy wynosił 360 tys. zł, z czego 100 tys. zł przekazane zostało w formie kredytu z Państwowego Funduszu Budowlanego.

Z. Kupiec był bardzo uzdolnionym architektem i każda z jego realizacji odznaczała się indywidualnym charakterem. Kamienica W. Tuchołki stanowi jeden z ciekawszych przykładów gdyńskiej architektury modernistycznej okresu międzywojennego, zwracając uwagę zarówno rozrzeźbioną, asymetryczną aranżacją przenikających się brył, jak i kształtem detali. Jej forma stylowa reprezentuje późny funkcjonalizm o formach kubicznych, połączonych z opływowymi, należąc jednocześnie do „nurtu luksusowego” lat 30.

Rozwiązanie w sposób bardzo ciekawy podejmuje wątek uskokowego narożnika, z biegnącym przez całą wysokość pięter werandowym przeszkleniem ogrodów zimowych. W kompozycji dominuje 5-piętrowy pion szerokich werand, zwrócony widokowo w kierunku morza i cofnięty od linii ul. Armii Krajowej. Wyeksponowano w nim podziały pól okiennych tworzące równomierną, prostokątną siatkę. Oba skrzydła boczne kamienicy są niższe – północne 4-piętrowe, a wschodnie, od strony morza i Kamiennej Góry, 3-piętrowe, z projektowanym od tej strony dużym „tarasem na dachu” obramowanym charakterystyczną, Corbusierowską pergolą. Gładkie, jednolite elewacje wyprawione zostały jasnym tynkiem, który od strony ul. Armii Krajowej kontrastował z przeszkleniem parteru i z punktowym rytmem okien wyższych kondygnacji. Plastycznej dynamiki bryle przydawał opływowy, mocno przeszklony narożnik przyziemia, pierwotnie w całości zaokrąglony i zarysowany dynamicznie 2 gzymsami nadświetla nad witryną sklepową.

Niestety zarówno one, jak i opływowa forma narożnika zostały współcześnie zniszczone, gdyż gdańska spółka architektoniczna Arkon w projekcie z 1994 r. ścięła zaokrąglone przeszklenie i zmieniła jego podziały. Współcześnie dokonano również zabudowy tarasu na dachu od ul. Słowackiego, a w miejscu modernistycznej pergoli pojawiła się ściana.

Nowoczesna konstrukcja budynku wsparta została na żelbetowym szkielecie nośnym (słupach i podciągach), co umożliwiało wdrożenie modernistycznych „punktów architektury nowoczesnej” sformułowanych przez Le Corbusiera, a więc zastosowanie na piętrach kamienicy idei „wolnego planu”, a na parterze również idei „wolnej elewacji”, „słupów” i „okna wstęgowego”. Jeżeli uwzględnimy jeszcze urządzony od strony ul. Słowackiego „taras na dachu”, to można stwierdzić, że w kamienicy W. Tuchołki Z. Kupiec po raz pierwszy w architekturze mieszkaniowej Gdyni zrealizował wszystkie 5 słynnych punktów Le Corbusiera.

Układ planu kamienicy był 3-traktowy, z widocznym strefowaniem funkcjonalnym. Na głównych piętrach znajdowały się 2 luksusowe, 5-pokojowe mieszkania, każde z dużym salonem połączonym rozsuwanymi drzwiami z jadalnią. Wewnątrz mieszkań założono szeroki, elegancki hall i korytarz oddzielający strefę dzienną od stref sypialnej i gospodarczej, w których przewidziano duże kuchnie, jasne łazienki oraz osobne toalety i pokoje służbowe. Na pozostałych kondygnacjach były mieszkania mniejsze, 1- i 2-pokojowe – w sumie w domu było 14 mieszkań i 2 duże lokale sklepowe w parterze. Nowe w Gdyni i ciekawe rozwiązanie stanowiły balkonowe galerie w elewacjach od podwórza, z oknami oświetlającymi pomieszczenia sanitarne i gospodarcze. Ściany zewnętrzne domu wykonane zostały z cegły pełnej, stropy systemu Westphala, dach drewniany płaski, kryty papą, schody żelbetowe z mozaiką lastrykową. Mieszkania ogrzewane były centralnie, a instalację elektryczną poprowadzono „w rurkach bergmanowskich”, co było wówczas rozwiązaniem innowacyjnym.

W. Tuchołka nie zamieszkał w Gdyni, gdyż aktywność gospodarcza wiązała go na stałe z Wielkopolską. Jednak jego najstarszy syn, Lech Tuchołka, przeprowadził się tu w 1936 r., zajmując mieszkanie na trzecim piętrze. Od 1937 r. na parterze kamienicy działała nowoczesna przychodnia przeciwgruźlicza prowadzona przez dr Benedykta Szpakowskiego i jego żonę dr Wandę Szpakowską.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2025 r.)

Bibliografia

Maria Jolanta Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia, Wydawnictwo Alter Ego 2003

Encyklopedia Gdyni, red. Małgorzata Sokołowska, Gdynia, Verbi Causa 2006

Arkadiusz Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic IV, Gdańsk, Polska Press Sp. Z O.O., 2021