Kamienica Józefa Skwiercza, ul. Świętojańska 23

Autor projektu: Jerzy Müller i Stefan Reychman, 1935 r.

Data budowy/powstania: 1935-1937

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście, ul Świętojańska 23

Karta ewidencyjna budynku przy ul. Świętojańskiej 23 w Gdyni pochodząca z czasów okupacji niemieckiej.
Fotografia z karty ewidencyjnej budynku przy ul. Świętojańskiej 23 w Gdyni pochodzącej z czasów okupacji niemieckiej.
Kamienica przy ul. Świętojańskiej 23 (róg Zygmuntowskiej) w czasie okupacji niemieckiej, siedziba Bank Der Deutchen Arbeit.
Zniszczenia wojenne kamienicy przy ul. Świętojańskiej 23.

Architektura i historia

Narożna kamienica przy ul. Świętojańskiej 23 była trzecią z kolei kamienicą Józefa Skwiercza – kupca gdyńskiego, przedstawiciela bogatej kaszubskiej rodziny rolniczej Skwierczów – zbudowaną w Gdyni-Śródmieściu. Była z nich największa, najwyższa i najciekawsza architektonicznie, 5-piętrowa z szóstym piętrem mocno wycofanym do tyłu z obu stron.

Wzniesiono ją w bardzo eksponowanej lokalizacji, u zbiegu ul. Świętojańskiej i Zygmuntowskiej, według projektu sporządzonego we wrześniu 1935 r. przez dwóch wybitnych gdyńskich architektów: Jerzego Müllera (który swój podpis uzupełniał pieczątką „inż. dypl., rządowo uprawniony architekt S.A.R.P.”) oraz jego o 20 lat młodszego kolegi inż. arch. Stefana Reychmana. Ten pierwszy zdobył dyplom w 1912 r. na Politechnice w Monachium, drugi w 1930 r. na Politechnice Warszawskiej, a współpracę projektową rozpoczęli w Gdyni w 1935 r. J. Müller był już wówczas architektem z dużym dorobkiem i z uwagi na swe doświadczenie oraz pozycję zawodową zapewne to on odgrywał wiodącą rolę w tym duecie. On też wykonał obliczenia statyczne dla kamienicy i podjął kierownictwo budowy. Projekt został zatwierdzony 23.09.1935 r. przez kierownika Oddziału Nadzoru Budowlanego inż. E. Sawnora. Już w czerwcu 1936 r. miał miejsce odbiór domu w stanie surowym; odbiór w stanie gotowym piwnic, parteru i dwóch pięter odbył się we wrześniu, 3 miesiące później, a ukończenie pozostałych pięter potwierdzono 3.03.1937 r.

Ponieważ parter i część piwnic budynku przeznaczone zostały na siedzibę działającego w Gdyni od 1931 r. Banku Zachodniego S.A, w trakcie prac we wrześniu 1936 r. zatwierdzony został specjalny projekt biur, urządzeń wewnętrznych i skarbca bankowego autorstwa inż. Władysława Rygla. Projektowane pierwotnie przez J. Müllera wielkie okna wystawowe parteru zostały mocno zmniejszone i ze względów bezpieczeństwa umieszczone wyżej nad podłogą, natomiast skarbiec otrzymał wzmocnioną konstrukcję, samodzielną i wyodrębnioną w strukturze budynku. Wszystkie te zmiany zostały uzgodnione z głównym projektantem budynku, a ich realizacją kierował W. Rygiel. Wnętrza Banku Zachodniego gotowe były w grudniu 1936 r., podobnie jak lokale biurowe mieszczące się w części narożnikowej i przygotowane na potrzeby mającego się tu wprowadzić Instytutu Bałtyckiego.

Wyprawę tynkową dom otrzymał w 1938 r. W rezultacie prac powstała bardzo okazała, prestiżowa budowla z frontem od ul. Świętojańskiej liczącym 17,8 m, a od ul. Zygmuntowskiej aż 38 m, która z uwagi na swą architekturę i bezpośrednie sąsiedztwo z kościołem Najświętszej Marii Panny była w latach 30. i 40. najczęściej fotografowaną kamienicą gdyńskiego Śródmieścia.

Koncepcja stylowa domu A. Skwiercza przy ul. Świętojańskiej 23 łączy formy kubiczne późnego funkcjonalizmu z elementami stylu międzynarodowego, stanowiąc jedną z najciekawszych plastycznie realizacji gdyńskich lat 30. Jej kompozycja jest asymetryczna i wielowątkowa, o zróżnicowanym rytmie okien – pasmowym w częściach bocznych obu skrzydeł oraz punktowym i wstęgowym w części narożnikowo-wykuszowej. 7-osiowe pasma okienne od ul. Zygmuntowskiej i 3-osiowe od ul. Świętojańskiej zostały mocno podkreślone gzymsami i skontrastowane z gęściej rozstawionymi i mniejszymi oknami punktowymi dłuższej elewacji. Głównym akcentem kompozycji jest mocno przeszklony, płaski wykusz nałożony asymetrycznie na narożnik pierwszego i drugiego piętra, przez którego ażurowe przeszklenia wyeksponowano modne, pomalowane na biało 4 filary szkieletowej konstrukcji budynku. Lico pięter otrzymało gładką wyprawę tynkową, jasno piaskową, a w pasach wykusza i nad parterem od ul. Zygmuntowskiej piaskową łączoną z szarością. W osłoniętej gzymsem ścianie parteru, ciemniejszej i fakturalnej, widoczne są na całej długości obu skrzydeł wtopione w ścianę słupy rozdzielające niewielkie, schowane pod gzymsem okna. W zwieńczeniu budynku widnieje ażurowa balustrada dużego „tarasu na dachu”. To właśnie zrealizowane częściowo w strukturze kamienicy „pięć punktów architektury nowoczesnej” Le Corbusiera – „filary”, „wolny plan”, „taras na dachu”, a w układzie wykusza również „okno wstęgowe” i „wolna fasada” – łączą jej architekturę ze stylem międzynarodowym. Sam taras jest dziś nieco mniejszy niż pierwotnie na skutek dokonanej 1994 r. rozbudowy szóstego piętra, co szczęśliwie nie jest z poziomu ulicy mocno dostrzegalne.

Niestety w 1997 r. przeprowadzono bardzo niekorzystną zmianę wystroju elewacji, a mianowicie firma inżynierska BACC S.A. z Sopotu zrealizowała wymianę oryginalnych, finezyjnych ram stalowych wykusza na znacznie grubsze, aluminiowe, o agresywnej formie, zmienionej kolorystyce i podziałach. Szczęśliwie do dziś zachował się atrakcyjny wystrój jednej z dwóch klatek schodowych, z okrągłym słupem wykończonym czarnym lastrykiem oraz posadzkami z jasnych płytek obwiedzionych czarną bordiurą.

W rozplanowaniu i strukturze budynku wyodrębnione zostały 2 części obsługiwane przez 2 odrębne klatki schodowe i różniące się nieco profilem funkcjonalnym oraz konstrukcją. Część narożnikowa – przeznaczona w 3 dolnych kondygnacjach głównie na funkcję biurową – miała konstrukcję szkieletową żelbetowych filarów, z zastosowanym „wolnym planem”, a w wykuszu również „wolną fasadą”. Natomiast w części wschodniej, gdzie na parterze znajdowały się pomieszczenia handlowe, a na piętrach mieszkania zastosowano układ bardziej tradycyjny, wprowadzając do wnętrza podłużną, masywną ścianę nośną i wspomagając ją jedynie 2 pojedynczym filarami w trakcie tylnym. Istniejące tu mieszkania były 2- i 3-pokojowe, z kuchnią, służbówką i wydzieloną przedpokojem strefą sanitarną (łazienką z toaletą). Natomiast w części narożnikowej, powyżej biur, na każdej pełnej kondygnacji znajdowało się jedno wielkie, luksusowe mieszkanie 6-pokojowe z obszernym hallem wewnętrznym oraz wydzieloną przedpokojami strefą gospodarczą i sanitarną, a także jedno mieszkanie 2-pokojowe. W sumie w kamienicy urządzone zostały 22 lokale mieszkalne, 3 lokale biurowe i 4 handlowe. Dach domu był żelbetowy płaski, z tarasem, zainstalowano w nim 2 windy, centralne ogrzewanie oraz gaz zasilający piece kuchenne.

Pod koniec lat 30. dom A.J. Skwiercza prezentował się bardzo nowocześnie i elegancko. Miał też prestiżowych lokatorów. Prócz funkcjonującego na parterze Banku Zachodniego w styczniu 1937 r. przeniósł tu swoją siedzibę główną Instytut Bałtycki – bardzo zasłużona placówka naukowa kierowana od 1927 r. przez dr Józefa Borowika, a działająca w Gdyni od października 1931 r. Dzięki jego wybitnej aktywności Gdynia stała się wówczas ważnym ośrodkiem wydawniczym i naukowym, a na piętrze kamienicy przy ul. Świętojańskiej 23 mieściły się nie tylko obszerna biblioteka, Dział Informacji Naukowej oraz Gospodarcze Archiwum Morskie, lecz także redakcje trzech czasopism naukowych: dwóch ukazujących się od początku 1937 r. kwartalników – „Baltic and Scandinavian Countries” i „Jantar” – a także ukazującego się od 1938 r. kwartalnika „Uprawa Morza”.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2025 r.)

Bibliografia

Księga adresowa ziem zachodniej Polski. Gdynia – Wybrzeże wojew. pomorskie. Rocznik 1937-38

Maria Jolanta Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia, Wydawnictwo Alter Ego 2003

Encyklopedia Gdyni, red. Małgorzata Sokołowska, Gdynia, Verbi Causa 2006

Arkadiusz Brzęczek, Nowe sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk, Polska Press Sp. Z O.O., 2019