Kamienica Franciszki Glasenappowej, ul. Świętojańska 42

Autor projektu: Tadeusz Jędrzejewski, 1936 r.

Data budowy/powstania: 1936-1938

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście, ul. Świętojańska 42

• 
  Karta ewidencyjna budynku przy ul. Świętojańskiej 42 w Gdyni z czasów okupacji niemieckiej.
• 
  Fotografia z karty ewidencyjnej budynku przy ul. Świętojańskiej 42 w Gdyni z czasów okupacji niemieckiej.

Architektura i historia

Mieszkanka Gdyni i właścicielka nieruchomości przy ul. Świętojańskiej 42, Franciszka Glasenappowa – wdowa, której nazwisko występuje w dokumentach również w wersji Glazenapowa lub Glassenappowa – złożyła do Wydziału Technicznego Komisariatu Rządu w Gdyni wniosek o pozwolenie na budowę kamienicy w tym miejscu w lutym 1936 r. Dwa miesiące później, 9 kwietnia, pozwolenie to uzyskała i z tego czasu pochodzi też projekt budynku. Sporządzony został przez Tadeusza Jędrzejewskiego, młodego utalentowanego architekta, który zdobył dyplom w 1928 r. na Politechnice Warszawskiej i jeszcze w tym samym roku przyjechał z Warszawy do Gdyni, podejmując tu aktywną działalność projektową.

Prace przy budowie domu rozpoczęto w maju 1936 r. pod kierunkiem budowniczego Jana Goździewskiego. Był to dom narożny, usytuowany u zbiegu ul. Świętojańskiej i ówczesnej ul. Kwiatkowskiego (obecnej ul. Armii Krajowej) i wkrótce po rozpoczęciu prac, odpowiadając na prośbę właścicielki, Urząd Wojewódzki Pomorski zezwolił 19 sierpnia, by przekroczył on wysokość 18 m (5 kondygnacji) przewidzianą w planach urbanistycznych Gdyni w tym rejonie. Według zatwierdzonej 31.08.1936 r. skorygowanej wersji projektu dom liczył teraz w głównym korpusie od ul. Świętojańskiej 6 kondygnacji (5 pięter) i 21 m wysokości. Z boku, od ul. Kwiatkowskiego, ostatnie (piąte) piętro zostało uskokowo cofnięte od lica. Od tej bocznej strony, nad skrajną częścią czwartego piętra urządzono również cofnięty do tyłu, niski strych.

Koszt prac w 1936 r. oszacowany został na 210 tys. zł, a na ich sfinansowanie udzielono kredytu z Państwowego Funduszu Budowlanego. We wrześniu 1936 r. nastąpił odbiór w stanie surowym piwnic, parteru oraz dwóch dolnych pięter i w listopadzie rozpoczęto ich użytkowanie.

Dalsze prace przy budowie szły jednak powoli, etapowo, z uwzględnieniem zatwierdzonego w ich trakcie w sierpniu 1938 r. projektu zamiennego. Wówczas, od maja 1938 r., kierownikiem robót był już inż. arch. Michał Bojakowski i on doprowadził w listopadzie 1938 r. do oddania w stanie gotowym całego obiektu – 5-piętrowego w korpusie głównym i 4-piętrowego w części bocznej od ul. Kwiatkowskiego. Jednak na archiwalnych fotografiach pochodzących z drugiej połowy lat 40. XX w. widać, że już wówczas – podobnie jak to jest dzisiaj – nad piątym piętrem głównego korpusu istniało jeszcze jedno, szóste piętro mieszkalnego poddasza, wycofane od stron obu ulic kolejnym uskokiem. Nie jest jednak do końca jasne, czy wzniesiono je jeszcze przed 1939 r., czy już po.

W rezultacie powstała wysoka, 7-kondygnacyjna kamienica o ciekawej plastycznie, mocno rozczłonkowanej bryle i nowoczesnej, szkieletowej konstrukcji. Pod względem stylowym jest przykładem późnego funkcjonalizmu łączącego w sposób bardzo oryginalny formy kubiczne, wertykalne i opływowe. Dominantę kompozycyjną stanowi asymetrycznie założony narożnik, w którym na uskokowo zarysowany korpus główny nałożono wydłużone i zakończone cylindrycznie balkony pięter, akcentując dodatkowo ich układ linią czterech wysokich, wąskich filarków. W tych pionowych akcentach widać nie tylko pewne nawiązanie do wystroju stojącej naprzeciw przy ul. Świętojańskiej 44 kamienicy Paged, lecz również wpływ coraz bardziej popularnej w architekturze połowy lat 30. tendencji do wertykalizacji formy.

Elewacja główna o długości 17 m była 4-osiowa, z punktowym rytmem okien i płaskim, 3-osiowym ryzalitem podkreślającym płaszczyznę ściany czterech dolnych pięter. Nieco dłuższa, 20-metrowa elewacja od ul. Armii Krajowej była 5-osiowa, z wydłużonymi balkonami w cofnięciu narożnika, których dynamicznie ukształtowane, półkoliste zakończenia wysunięto mocno od strony ul. Świętojańskiej i ozdobiono ażurową, metalową balustradą. To właśnie układ tych balkonów podkreślony został dodatkowo pionami przylegających do balustrad filarków nadwieszonych nad parterem i biegnących od pierwszego do piątego piętra. Całą bryłę zwieńczały obramowane gzymsami uskoki ostatnich kondygnacji. Z masywem pięter kontrastował szeroko przeszklony parter wzniesiony na filarach „wolnego planu”, gdzie urządzono 2 bardzo duże i przestronne lokale handlowe. W narożniku i od strony ul. Świętojańskiej, na parterze, architekt zaprojektował też „wolną fasadę”, której wysunięte przed słupy nośne przeszklenia były przy wejściu do sklepu zaokrąglone. Ten układ witryn nie zachował się jednak do dzisiaj: okna wystawowe osadzone są obecnie w futrynach, a narożnik ukośnie ścięto, pozostawiając tu sam wolnostojący filar.

Rozplanowanie domu było dość tradycyjne z głównymi pokojami w obu traktach frontowych i kuchnią oraz łazienką z toaletą od tyłu. Na piętrach znajdowały się 3 mieszkania – dwa 3-pokojowe, jedno 2-pokojowe – oraz pokój kawalerski. Tylko w jednym z nich przewidziano obszerny hall, żadne natomiast nie miało wydzielonej przedpokojem strefy gospodarczej i nocnej. Jednak zgodnie z ówczesnym zwyczajem otwierania przestrzeni 2 duże pokoje były połączone szerokimi, składanymi drzwiami. W środkowej części tylnego traktu zaprojektowano klatkę schodową o asymetrycznej, poprowadzonej łukiem ścianie. Natomiast lokale handlowe zaprojektowane zostały w całości według zasad wolnego i otwartego planu, z wyeksponowanym rzędem okrągłych słupów we wnętrzu.

Konstrukcja domu oparta była na żelbetowym szkielecie, częściowo wspomaganym ścianami z cegły pełnej. Konstrukcja ta umożliwiła wprowadzenie w parterze trzech ze słynnych „5 zasad architektury nowoczesnej” Le Corbusiera: „filarów”, „wolnego planu” i „wolnej fasady”. W budynku zastosowano stropy ceramiczne typu Pomorze, płaski dach kryty papą, ogrzewanie centralne i zainstalowano windę.

Kamienica została otynkowana w okresie powojennym i przez długie lata była pokryta w całości ciemnym, szarym tynkiem, bez właściwego podkreślenia elementów architektury. Współcześnie jednak otrzymała nową, atrakcyjną wyprawę tynkową, w której kolorystycznie zaznaczono jej oryginalną strukturę, wystrój i uskokową formę. Niestety współcześnie zostały też wprowadzone wspomniane wyżej niekorzystne zmiany w układzie parteru, a dawny strych od ul. Armii Krajowej podwyższono, urządzając tu mieszkanie.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2025 r.)

Bibliografia

Księga adresowa ziem zachodniej Polski. Gdynia – Wybrzeże wojew. pomorskie. Rocznik 1937-38

Maria Jolanta Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003