Kamienica Franciszka Wegnera, ul. Świętojańska 89

Autor projektu: Stanisław Żwirski, 1935 r.

Data budowy/powstania: 1935-1937

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście, ul. Świętojańska 89

• 
  Karta ewidencyjna budynku przy ul. Świętojańskiej 89 w Gdyni z czasów okupacji niemieckiej.
• 
  Fotografia z karty ewidencyjnej budynku przy ul. Świętojańskiej 89 w Gdyni z czasów okupacji niemieckiej.

Architektura i historia

Kamienica Franciszka Wegnera przy ul. Świętojańskiej 89, u zbiegu z dawną ul. Lipową, a obecną ul. 1. Armii Wojska Polskiego, zaprojektowana została we wrześniu 1935 r. przez młodego gdyńskiego architekta – inż. Stanisława Żwirskiego. Projekt budynku wykonał on pierwotnie dla Franciszka Schrödera – kupca, który swój pierwszy, niewielki dom zbudował w Gdyni w 1914 r., dorobił się tu majątku i w końcu lat 20. był już właścicielem dużej kamienicy przy ul. Starowiejskiej 16, a potem również kilku parcel budowlanych przy ul. Świętojańskiej (w tym tej u zbiegu z ul. Lipową). Nie jest też zapewne przypadkiem, że S. Żwirski mieszkał w latach 1936-1938 właśnie w kamienicy F. Schrödera przy ul. Starowiejskiej 16. Architekt ten uzyskał dyplom w 1928 r. na Politechnice Lwowskiej, a po przyjeździe do Gdyni w 1933 r. szybko wykazał się talentem.

Zatwierdzenie projektu i pozwolenie na budowę domu przy ul. Świętojańskiej 89 wydano w grudniu 1935 r., jednak w trakcie rozpoczętych wówczas prac budowlanych zmienił się jej właściciel i na okładce zatytułowanej „Plan domu czynszowego Franciszka Schrödera” pojawiła się adnotacja „lub Franciszka Wegnera”. Odtąd już F. Wegner figuruje w dokumentach jako właściciel nieruchomości – to jemu w październiku 1936 r. wydano zaświadczenie odbioru budowy w stanie surowym, a w styczniu 1937 r. potwierdzenie ukończenia obiektu.

Budową kierował jej projektant, S. Żwirski, a całkowity koszt robót wyniósł 244,556 tys. zł, z czego 72,50 tys. zł właściciel otrzymał w czerwcu 1936 r. w formie kredytu z Państwowego Funduszu Budowlanego.

Dom był 5-piętrowy w części narożnikowej, 4-piętrowy na obu skrajach, ze sklepami w parterze oraz bramą przejazdową od strony dawnej ul. Lipowej (obecnie zabudowaną).

Ciekawie ukształtowana architektura kamienicy jest przykładem późnego funkcjonalizmu o formach opływowych połączonych z kubicznymi, inspirowanych stylistyką europejskiego ekspresjonizmu. Jest to bardzo udana realizacja, jedna z tych, która przywołuje „okrętowe” odniesienia w gdyńskiej architekturze mieszkaniowej oraz w sposób ciekawy eksponuje efekty fakturalne fasady. Osnowę kompozycyjną całości stanowi opływowy, założony asymetrycznie narożnik, którego szerokie, podkreślone od dołu gzymsami okna rozwijają się pasmowo wzdłuż linii skrzydła od ul. Świętojańskiej. Pendant dla tego rozwiązania stanowią pasma okienne skrzydła bocznego od ul. 1. Armii Wojska Polskiego, umieszczone w wysuniętym uskokowo, kubicznym ryzalicie, także podkreślone gzymsami. W zwieńczeniu narożnika S. Żwirski zastosował mocny akcent architektoniczny w formie „nadstawy” piątego piętra, krótszego o 2 osie okienne od obu skrzydeł kamienicy i eksponującego opływową dynamikę całego układu. Podobne rozwiązanie architekt wprowadził już wcześniej w domu przy ul. Starowiejskiej 7 – z równie efektownym plastycznie rezultatem. Uskokowe cofnięcie najwyższej kondygnacji elewacji bocznej umożliwiło stworzenie niewielkiego „tarasu na dachu”. Parter, kontrastujący dużymi przeszkleniami i zieloną kolorystyką z tynkowaną na jasno, gładką ścianą pięter, opracowany został bardzo starannie, z wyeksponowaniem rytmu prostokątnych filarów „domu na słupach”. Stanowiły one jednocześnie ościeża szerokich witryn sklepowych, doświetlonych dodatkowo pasem luksferowego nadświetla, które obramowano dwoma płytami gzymsu. Od dołu witryny otrzymały zabezpieczenie w formie niskiej, mosiężnej poręczy. W zaokrąglonym narożniku umieszczono portal z prostokątnym obramowaniem i ukośnymi, profilowanymi ościeżami. Efekt plastyczny zielonych tynków parteru podkreślono wyrazistym żłobkowaniem ujętym płaską bordiurą, a dekoracje te zachowały się do dziś niestety jedynie w narożniku i w skrzydle od ul. Świętojańskiej. Żłobkowaniem i zieloną kolorystyką ozdobiono również ościeża okienne wraz z ukośnymi glifami. Starannie zaprojektowana została lastrykowa posadzka przed drzwiami wejściowymi domu, z czarnym obramowaniem i kwadratowym polem z inicjałami właściciela (FW).

Konstrukcja budynku jest bardzo nowoczesna, szkieletowa, oparta wewnątrz na żelbetowych filarach i podciągach, umożliwiająca „wolne” rozplanowanie planu. W budynku przewidziano 2 klatki schodowe, z 2 mieszkaniami dostępnymi z każdej z nich i jedną kawalerką. W większości były to mieszkania 2-pokojowe ze służbówką, tylko w narożniku znajdowało się mieszkanie 3-pokojowe z dużym hallem oraz połączonymi rozkładanymi drzwiami salonem i jadalnią. Lokale te miały również strefę gospodarczą z kuchnią i służbówką wydzieloną odrębnym przedpokojem. W domu założono centralne ogrzewanie, a na klatach schodowych w lipcu 1937 r. zainstalowano windy renomowanej polskiej firmy R. Groniowski z Warszawy.

Wkrótce po ukończeniu budowy F. Wegner wprowadził się do kamienicy. Jeden z kilku lokali sklepowych parteru zajęty został przez salon samochodowy i motocyklowy firmy Hansa-Lloyd, prowadzony przez Jana Patalasa.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2025 r.)

Bibliografia

Księga adresowa ziem zachodniej Polski. Gdynia – Wybrzeże wojew. pomorskie. Rocznik 1937-38

Maria (Jolanta) Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993

Maria Jolanta Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003

Arkadiusz Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk 2018

Robert Hirsch, Ochrona i konserwacja historycznej architektury modernistycznej Gdyni, Gdańsk 2021