Kamienica Albina i Marii Orłowskich z Domem Towarowym Bon Marché, ul. Świętojańska 68

Autor projektu: Zbigniew Kupiec, 1935 r.

Data budowy/powstania: 1935-1936

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście, ul. Świętojańska 68

Kamienica Orłowskich przy ul. Świętojańskiej 68 - zdjęcie współczesne.

Architektura i historia

Wzniesiona w latach 1935-1936 elegancka, narożna kamienica przy ul. Świętojańskiej 68, u zbiegu z ul. Żwirki i Wigury, jest jedną z najbardziej charakterystycznych i reprezentacyjnych realizacji gdyńskiego modernizmu lat międzywojennych. Zaprojektowana została w maju 1935 r. przez Zbigniewa Kupca z pracowni architektonicznej Zbigniew Kupiec, Tadeusz Kossak, inżynierowie architekci SARP, a więc jednego z najlepszych projektantów gdyńskich tamtego okresu.

Zamawiający projekt, przemysłowiec Albin Orłowski wraz z żoną Marią, byli obywatelami Stanów Zjednoczonych. A. Orłowski mieszkał w Gdyni już w 1930 r., a w marcu 1931 r. uzyskał po raz pierwszy pozwolenie na budowę domu przy ul. Świętojańskiej. W tym celu małżonkowie Orłowscy otrzymali w 1931 r. od Rady Ministrów specjalne zezwolenie „na nabycie nieruchomości położonej w Gdyni o powierzchni 557 m² za cenę 27.850 zł”.

W wykazie pozwoleń budowlanych z 1931 r. podano, że na zakupionej przez nich parceli miała powstać 4-piętrowa kamienica o długości 18,8 m i szerokości 12 m, jednak wskazane parametry – zarówno wymiary planu, jak i wielkość działki – świadczą jednoznacznie, że nie chodziło o nieruchomość przy ul. Świętojańskiej 68. Opisany we wspomnianym wykazie budynek powstał faktycznie w latach 1931-1932, czego potwierdzeniem jest notatka w księdze adresowej Gdyni z 1933 r. stwierdzająca że A. Orłowski mieszkał już wówczas w „domu własnym przy ul. Świętojańskiej”. Zapewne mowa tu o domu pod numerem 72, w którym A. Orłowski mieszkał w 1933 r. oraz później, w trakcie realizacji swej drugiej, znacznie większej i bardziej reprezentacyjnej inwestycji przy ul. Świętojańskiej 68.

Ta nowa kamienica była 5-piętrowa od frontu i 6-piętrowa od ulicy bocznej, o długich elewacjach liczących odpowiednio 23,5 m i 30 m. Była też wyższa od domów sąsiednich i wyróżniała się w całej pierzei wysmakowaną architekturą.

Z. Kupiec – bardzo utalentowany architekt wywodzący się ze środowiska lwowskiego i mający na swoim koncie kilka modernistycznych realizacji w Gdyni – nadał nowej kamienicy atrakcyjne formy późnego funkcjonalizmu połączonego ze stylem międzynarodowym. Architekt ekspresyjnie zestawił w niej elementy opływowe z kubicznymi, aranżując asymetrycznie układ dwóch przenikających się brył: cylindrycznie zaokrąglonej od ul. Świętojańskiej i wyższej od niej, sześciennej od ul. Żwirki i Wigury.

Była to jak na warunki gdyńskie budowla wyjątkowo luksusowa. Jako pierwsza prywatna kamienica w Gdyni została oblicowana szlifowanymi płytami kamiennymi piaskowca szydłowieckiego o grubości 4 cm, zwracając powszechnie uwagę swą jasną, świetlistą kolorystyką. Jej dominantę stanowi opływowy narożnik, zaakcentowany w kondygnacjach pięter szerokimi przeszkleniami okien. Zarówno te, jak i pozostałe otwory okienne zostały zaaranżowane w pasma cofnięte lekko od lica i podkreślone od dołu gzymsami, nawiązując w ten sposób do modnej koncepcji „okna wstęgowego”. Po raz pierwszy w Gdyni występowały tu okna 3-dzielne, ze środkową częścią typu amerykańskiego, czyli przesuwaną w dół.

Jasne ściany budynku z widocznymi boniami płyt kamiennych skontrastowano z dynamicznie zaprojektowanym, opływowym parterem, całkowicie przeszklonym i ażurowym. W jego witrynach widać wyraźnie masywne, pomalowane na biało prostokątne filary unoszące bryłę „domu na słupach”. Pierwotnie w całości „wolna fasada” zachowała się tu do dziś tylko od ul. Żwirki i Wigury. Pozostałe przeszklenia witryn są obecnie osadzone na filarach, co zapewne było rezultatem prac adaptacyjnych wykonanych w 1956 r.

Z. Kupiec wyjątkowo mocno zaznaczył motyw zdwojonych płyt gzymsowych płynnie podkreślających linię parteru oraz znajdującą się w jego układzie wielką przestrzeń „wolnego” i „otwartego” planu. Od ul. Świętojańskiej umieszczono podcień wejściowy, pierwotnie również z obu stron zaokrąglony, lecz w latach 80. ukształtowany ukośnie. W architekturze budynku znajdujemy cztery z pięciu modnych „punktów architektury nowoczesnej” Le Corbusiera – wszystkie prócz „tarasu na dachu”, którego tu nie przewidziano.

Ukończona w marcu 1936 r. kamienica wyróżniała się nie tylko okazałą i wysmakowaną formą, lecz także nowoczesnym rozplanowaniem i strukturą. Miała szkieletową konstrukcję wnętrza opartą na żelbetowych słupach i podciągach oraz ceglane ściany obwodowe i działowe. Parter domu był znacznie szerszy niż oba skrzydła i zajmował prawie całą powierzchnię działki, z przeznaczeniem na specjalne cele handlowe. Nie jest też zapewne dziełem przypadku, że w czerwcu 1935 r. – gdy rozpoczynano budowę – powstała w Gdyni nowa spółka, polski Dom Towarowy Bon Marché. Być może z myślą o tej prestiżowej sieci projektowano przyziemie kamienicy; otwartą przestrzeń handlową przewidziano również na pierwszym piętrze.

Wyżej, na każdej kondygnacji mieszkalnej znajdowały się 4 mieszkania ze służbówkami, jedno 4-pokojowe, jedno 2-pokojowe, a dwa 3-pokojowe o „wolnym” i „otwartym” planie.

W budynku założono stropy Ackermana, dach płaski żelbetowy, kryty papą oraz centralne ogrzewanie. Mieszkania obsługiwane były przez 2 klatki schodowe z windami, przy czym tą główną od strony ul. Świętojańskiej skomponowano bardzo atrakcyjnie, z zabiegowymi schodami i szeroką duszą, a na żelbetowych schodach i podestach ułożono elegancką posadzkę z czarnego lastryko.

Zaraz po zakończeniu prac budowlanych na początku 1936 r. pojawili się w kamienicy Orłowskich zasobni lokatorzy, a – jak wynika z księgi telefonicznej z marca 1936 r. – jednym z pierwszych, którzy tu zamieszkali i otwarli swą prywatną praktykę, był dr Ignacy Klajman, lekarz chorób kobiecych i wewnętrznych. Jednak o prestiżowym znaczeniu kamienicy Orłowskich w Śródmieściu Gdyni zadecydował przede wszystkim jego najważniejszy lokator – polski Dom Towarowy Bon Marche, który zaraz po ukończeniu budynku zajął cały parter oraz pierwsze piętro i pozostał tam aż do wybuchu wojny.

W czasie działań wojennych w 1943 r. uszkodzeniu uległ dach, szóste piętro i klatka schodowa, które naprawiono w 1950 r. W 1956 r. pomieszczenia dawnego domu towarowego zaadaptowane zostały na siedzibę Klubu Prasy i Książki MPiK, który odtąd prowadził na parterze księgarnię i kawiarnię, a na piętrze dużą czytelnię prasy zagranicznej i klub. Od 1991 r. salon Empik i jego księgarnia zajmują już tylko parter budynku. W 1983 r. kamienica Orłowskich została wpisana do rejestru zabytków.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2025 r.)

Bibliografia

Wykaz wniosków budowlanych 1930, Akta Komisariatu Rządu w Gdyni

Wykaz pozwoleń budowlane 1934-1935, Akta Komisariatu Rządu w Gdyni

Sprawy uzgodnienia planów orientacyjnych i sytuacyjnych 1935, Akta Komisariatu Rządu w Gdyni

Księga adresowa Gdyni, miasta portu i wybrzeża polskiego z półwyspem Helskim. Czerwiec 1933

Księga adresowa ziem zachodniej Polski. Gdynia – Wybrzeże wojew. pomorskie. Rocznik 1937-38

Maria (Jolanta) Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993

Maria Jolanta Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo Alter Ego Sławomir Kitowski, 2003

Arkadiusz Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk 2018