Kamienica Adama Jurkowskiego, Skwer Kościuszki 16

Autor projektu: Zbigniew Kupiec i Tadeusz Kossak, 1937 r.

Data budowy/powstania: 1937-1938

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście, Skwer Kościuszki 16

• 
  Karta ewidencyjna budynku przy Skwerze Kościuszki 16 w Gdyni, pochodząca z czasów okupacji niemieckiej.
• 
  Fotografia z karty ewidencyjnej budynku przy Skwerze Kościuszki 16 w Gdyni, pochodząca z czasów okupacji niemieckiej. Kamienica dr Jurkowskiego.

Architektura i historia

Prof. Adam Jurkowski (1885-1953), wybitny farmaceuta, profesor Uniwersytetu Poznańskiego i organizator studium farmaceutycznego na tej uczelni, przed wojną na stałe mieszkał i pracował w Poznaniu. Jednak w 1935 r. kupił w Gdyni wydzieloną geodezyjne, frontową część parceli należącej pierwotnie do rodziny Hallmannów przy Skwerze Kościuszki 16 – ostatnią niezabudowaną w tym rejonie. Za tą działką z tyłu znajdowały się wówczas 2 niskie domy z końca lat 20.: jeden 2-kondygnacyjny Jana Hallmanna (istniejący do dzisiaj pod numerem 16B) i drugi parterowy, prowizoryczny Augustyna Hallmanna.

Prof. A. Jurkowski zamówił projekt kamienicy w renomowanej spółce architektonicznej Z. Kupiec i T. Kossak. Inżynierowie architekci S.A.R.P. i na sporządzonym we wrześniu 1937 r. projekcie widnieją autorskie sygnatury obu wspomnianych architektów. Obliczenia statyczne wykonał inż. Stanisław W. Obmiński. Obaj projektanci ukończyli Wydział Architektury na Politechnice Lwowskiej i po otrzymaniu dyplomu przyjechali do Gdyni – Z. Kupiec w 1932 r., a T. Kossak w 1934 r. – tworząc wspólnie pracownię, w której powstawały jedne z najciekawszych modernistycznych realizacji w Gdyni.

Pozwolenie na budowę domu wydano w Wydziale Technicznym Komisariatu Rządu 17.12.1937 r. Prace budowlane wykonywało Biuro Inżynieryjno-Budowlane Leona Mazalona, przy czym kierownictwo budowy sprawował Z. Kupiec. Postępowała ona w prawdziwie „gdyńskim” tempie – w sierpniu 1938 r. nastąpił odbiór obiektu w stanie surowym i w połowie grudnia był on już gotowy do zamieszkania. Wówczas też zobowiązano właściciela do wykonania wyprawy zewnętrznej w terminie półrocznym, który został dotrzymany i lico elewacji obłożono atrakcyjną okładziną z płytek ceramicznych Perkiewicza Standard, o wyrazistej, piaskowo żółtej kolorystyce.

Wzniesiony budynek był 5-piętrowy, z frontem o długości 15 m oraz wysokością nawiązującą ściśle do sąsiadującego od zachodu domu Marii Bąkowskiej, wynoszącą 22,26 m, czego rygorystycznie wymagał nadzór budowlany.

Kamienica prof. A. Jurkowskiego należy do najlepszych realizacji architektonicznych okresu międzywojennego w Gdyni i do dziś stanowi wybitny akcent śródmiejskiej zabudowy. Złożyła się na to zarówno bardzo oryginalna i spójna kompozycja obiektu, jak i przyciągający uwagę wystrój zewnętrzny i nowoczesna, szkieletowa konstrukcja. Reprezentuje on styl międzynarodowy, będąc jednocześnie przykładem „nurtu luksusowego” lat 30.

Główną artykulację płaskiej, bezbalkonowej elewacji frontowej tworzą tu długie „okna wstęgowe” pięter biegnące 5 nieprzerwanymi pasmami przez całą szerokość frontu i kontrastujące z eleganckim, jasnym wystrojem fakturalnym płytek Perkiewicza. Te sztandarowe dla modernistycznej awangardy, wydłużone przeszklenia stanowiły jeden ze słynnych „pięciu punktów architektury nowoczesnej” sformułowanych przez Le Corbusiera, a jednocześnie nieodłączny atrybut stylu międzynarodowego. W skrajnej części elewacji, nad bramą przejazdową, wstęgi okienne zostały cofnięte w głąb planu o 1,5 m, tworząc loggie. Dla zwiększenia kontrastu zewnętrzne ramy okien były ciemne, osadzone w filigranowych filarkach międzyokiennych z czarnego lastryka. Wprowadzenie „okien wstęgowych” było możliwe dzięki zastosowaniu w strukturze budynku „wolnej fasady”, odsuniętej od szkieletu konstrukcyjnego – a więc kolejnego warunku nowoczesności, o jakim pisał wspomniany wyżej przywódca europejskiej awangardy. Trzeba tu zaznaczyć, że była to jedyna kamienica w Gdyni, w której postulat ten zastosowano konsekwentnie odnośnie do wszystkich kondygnacji. „Wolną fasadę” parteru tworzyło wysokie na całą kondygnację przeszklenie witryn, przez które widać wyraźnie następny awangardowy postulat Le Corbusiera – wolnostojące filary konstrukcji szkieletowej, unoszące od podłoża „dom na słupach”. Filary były okrągłe, a wokół skrajnego filaru szklana witryna została dynamicznie zaokrąglona, aranżując atrakcyjne zaproszenie do wejścia i podcienia wjazdowego.

Kamienica wsparta została na szkieletowej konstrukcji żelbetowej stwarzającej warunki do zastosowania „wolnego planu”, bez sztywnych przegród konstrukcyjnych. Tak też rozplanowano wnętrze domu A. Jurkowskiego. Mieszkania były tu wyjątkowo luksusowe, bardzo duże, 5-pokojowe, zajmujące powierzchnię całego jednego piętra, z odrębnym gabinetem i poczekalnią dla klientów. Również w pozostałej części mieszkania przeprowadzono strefowanie funkcjonalne, wydzielając niewielkimi przedpokojami strefę kuchenno-gospodarczą połączoną z jadalnią i strefę nocną łączącą sypialnie oraz dużą łazienkę z toaletą. Wielki pokój dzienny poprzedzony był obszernym hallem recepcyjnym oświetlonym pośrednio światłem dziennym przenikającym przez przeszkloną tylną ścianę salonu, co stanowiło jedyne takie rozwiązanie w Gdyni.

Ściany obwodowe budynku wykonane zostały z cegły pełnej, ściany działowe – z cegły dziurawki, stropy skrzynkowe – w technologii Weissa, schody były betonowe, a dach drewniany płaski, kryty papą. Zainstalowano centralne ogrzewanie i windę.

Początkowo A. Jurkowski zamierzał na parter nowej kamienicy przeprowadzić swoją aptekę funkcjonującą w Gdyni co najmniej od 1931 r. Jednak zaraz po ukończeniu budowy luksusowy dom został w całości wynajęty, a Apteka dra Jurkowskiego funkcjonowała nadal w sąsiedztwie, w budynku Józefa Radziejewskiego pod numerem 22.

Po wojnie, w 1951 r. prof. A. Jurkowski kierujący Zakładem Farmacji Stosowanej Uniwersytetu Poznańskiego został przeniesiony w stan spoczynku i przeprowadził się wraz z rodziną do Gdyni, zamieszkując na piętrze kamienicy przy Skwerze Kościuszki 16. W 1983 r. dom został wpisany do rejestru zabytków.

autorka: Maria Jolanta Sołtysik (2025 r.)

Bibliografia

Księga adresowa Gdynia (Port). Lipiec 1931

Księga adresowa Gdyni. Czerwiec 1933

Księga adresowa ziem zachodniej Polski. Gdynia – Wybrzeże wojew. pomorskie. Rocznik 1937-38

Jerzy Heidrich, Gdyńskie zabytki. Część 5, „Rocznik Gdyński”, nr 10, Gdynia 1991

Maria (Jolanta) Sołtysik, Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993

Maria Jolanta Sołtysik, Na styku dwóch epok. Architektura gdyńskich kamienic okresu międzywojennego, Gdynia: Wydawnictwo „Alter Ego” Sławomir Kitowski, 2003

Arkadiusz Brzęczek, Sekrety gdyńskich kamienic, Gdańsk 2018  

Adam Jurkowski, https://pl.wikipedia.org/wiki/Adam_Jurkowski, dostęp: 10.06.2025 r.