Gmach Urzędu Celnego

Autor projektu: arch. Stanisław Odyniec-Dobrowolski

Data budowy: 1935-1936

Lokalizacja: Gdynia-Śródmieście (Port), ul. Rotterdamska 9

• 
  Gmach Urzędu Celnego przy ul. Rotterdamskiej, lata 40. XX w.
• 
  Zarząd Portu Gdynia (dawniej Urząd Celny) przy ul. Rotterdamskiej 9.
• 
  Zarząd Portu Gdynia (dawniej Urząd Celny) przy ul. Rotterdamskiej 9.

Architektura i historia

Monumentalny gmach Urzędu Celnego, usytuowany u zbiegu ulic Rotterdamskiej i Celnej, należy do najciekawszych realizacji funkcjonalizmu i umiarkowanego modernizmu w międzywojennej Gdyni.

Powstał w latach 1935-1936 według projektu warszawskiego architekta Stanisława Odyńca-Dobrowolskiego, wyłonionego w ogólnopolskim konkursie ogłoszonym przez Fundusz Kwaterunku Wojskowego i Związek Architektów Polskich. Konkursowy projekt oceniono jako przejrzysty i dobrze rozplanowany, zwłaszcza w zakresie części operacyjnej.

Co interesujące, pochodząca z 1934 r. zwycięska praca konkursowa miała znacznie bardziej awangardowy, purystyczny wyraz plastyczny niż późniejszy projekt wykonawczy. Wersja zrealizowana w latach 1935-1936 została uproszczona formalnie i wzbogacona o bardziej monumentalne akcenty, lepiej odpowiadające oczekiwaniom instytucji państwowej.

Gmach wzniesiono na planie litery „U”, z 3 prostopadłościennymi skrzydłami otaczającymi półotwarty dziedziniec. Narożnik działki zaakcentowano 5-kondygnacyjną wieżą – dominantą wysokościową zwróconą w stronę ul. Rotterdamskiej. Jej elewację ukształtowano za pomocą rytmicznych, wertykalnych lizen i pasm smukłych, pionowych okien. W centralnej partii wieży, na wysokości czwartej kondygnacji, wkomponowano duży zegar na kwadratowym tle – element nie tylko użytkowy, ale też symboliczny.

Architektura gmachu łączyła funkcjonalizm z tzw. wertykalizmem – odmianą modernizmu inspirowaną m.in. twórczością Auguste’a Perreta. Szczerość konstrukcji, czytelna artykulacja bryły oraz zastosowanie szlachetnych materiałów podkreślały nowoczesny, reprezentacyjny charakter budynku.

Wnętrza opracowano z dużą dbałością o detal i funkcję. Reprezentacyjny westybul prowadził do przestronnej sali operacyjnej. Klatka schodowa i główne ciągi komunikacyjne były doświetlane przez pionowe i narożne przeszklenia. Posadzki z barwionych w szarości płytek ceramicznych układano w dynamiczne wzory pasiaste, diagonalne i kratowe.

U szczytu fasady umieszczono płaskorzeźbę z orłem państwowym oraz maszt flagowy. Elementy te – wraz z formą architektoniczną – podkreślały rangę i tożsamość narodową instytucji.

W czasie okupacji niemieckiej budynek przekształcono w szpital Kriegsmarine (Marine Lazaret). Po wojnie przywrócono mu funkcję urzędu. Obecnie pełni rolę głównej siedziby Zarządu Morskiego Portu Gdynia.

autorka: Anna Orchowska (2025 r.)

Bibliografia

A. Orchowska,  Frontem do morza: plan, budowa i architektura portu w Gdyni, Gdańsk, s. 321-323.

A. Orchowska-Smolińska, Rewaloryzacja wnętrza modernistycznego i soc-modernistycznego w Gdyni, [w:] Modernizm w Europie – modernizm w Gdyni. Architektura pierwszej połowy XX wieku i jej ochrona w Gdyni i w Europie, red. Maria Jolanta Sołtysik i Robert Hirsch, Gdynia 2011, s. 309–311

M. Sołtysik, Gdynia miasto dwudziestolecia międzywojennego. Urbanistyka i architektura, Warszawa 1993, s. 331, 333.