Gdyńskie lasy

Lasy otaczające Gdynię stanowią 45,5% powierzchni miasta i są z nim bezpośrednio związane. Zarządza nimi Nadleśnictwo Gdańsk, jest odpowiedzialne za ich gospodarkę i dostosowanie do potrzeb rekreacyjnych. Położenie tak dużego, cennego przyrodniczo obszaru leśnego bezpośrednio na styku z dużą aglomeracją miejską stanowi ewenement na skalę Polski. To sprawia, że wypoczynek na łonie natury jest bez wątpienia jedną z najchętniej wybieranych przez gdynian form spędzania wolnego czasu.

Pagórki w gdyńskim lesie.
Szkoła Powszechna nr 10 w Gdyni Chyloni w czasie II wojny światowej, na tle góry św. Mikołaja pokrytej lasami.
Karta pocztowa, czarno-biała, wykonana w technice chromolitografii, przedstawiająca letników w gdyńskim lesie. Na niej – nadrukowane napisy w języku niemieckim: „Ostseebad Gdingen, Westpr. Waldpartie”.
Czerwony szlak pieszy w lesie w okolicy Marszewa w Gdyni.
Las w okolicy Rezerwatu Cisowa w Gdyni.
Las na Długiej Górze w Gdyni
Las na Długiej Górze w Gdyni.
Las w dolinie Demptowskiego Potoku.
Odnowiony kamienny kaszubski drogowskaz w lesie w dzielnicy Wielki Kack w pobliżu Gołębiewa.
Kamienny kaszubski drogowskaz przy lesie w okolicy Gdyni.
Plan sytuacyjny oddziałów leśnych w okolicy Cisowej i Pustek Cisowskich w Gdyni.
Mapa turystyczna Królewskich Lasów Chyloni, Gdyni, Oksywia i Zagórza – Wander-Karte von der Königl. Forst Kielau, Gdingen, Oxhöft, Sagorisch.

Trójmiejski Park Krajobrazowy

Urozmaicone ukształtowanie terenu oraz bogactwo przyrody sprawiają, że gdyńskie lasy mają wiele niezwykłych miejsc do odkrycia. W związku z tym są nie tylko doceniane przez mieszkańców, lecz także objęte specjalną ochroną prawną. Ich znaczną część zajmuje utworzony w 1979 r. Trójmiejski Park Krajobrazowy, jeden z najstarszych parków krajobrazowych w Polsce. Należy do niego ponad 85% powierzchni wszystkich lasów w obrębie miasta Gdyni. Głównymi celami utworzenia obszaru chronionego było zachowanie i popularyzacja wartości przyrodniczych, historycznych i kulturowych w warunkach zrównoważonego rozwoju. Poza ochroną przyrody kultywuje się tradycje związane z gospodarką leśną, w tym układy zabudowy leśniczówek, historyczny układ brukowanych i gruntowych dróg, ślady dawnych prac leśnych, takie jak kamienne słupki oznaczające granice oddziałów czy pozostałości po dawnych mielerzach służących do wypału węgla drzewnego.

Unikatowy ekosystem i rzeźba terenu

Najcenniejszymi walorami gdyńskich lasów są wyjątkowe wzgórza morenowe i unikatowy klimat. Występują w nich liczne głazy narzutowe uznane za pomniki przyrody i noszące często bajkowe nazwy, takie jak Paweł i Gaweł czy Muminki. Można tam spotkać również rzadkie gatunki roślin, w tym o charakterze górskim i podgórskim, podlegające ochronie prawnej. Skupiają się głównie w 4 gdyńskich rezerwatach przyrody oraz 8 użytkach ekologicznych. To wszystko powoduje, że gdyńskie lasy są nie tylko atrakcyjne turystycznie, lecz także interesujące do prowadzenia badań przyrodniczych.

W gdyńskich lasach, wznoszących się nawet na ponad 200 m n.p.m. (najwyższe wzniesienie w granicach Gdyni to Donas – 205,7 m n.p.m.) i opadających często stromymi zboczami do głębokich dolin, możemy poczuć się jak w górach. Nie bez powodu w okolicy regularnie odbywają się zawody w biegach i kolarstwie górskim. Ten malowniczy teren leśny znajduje się na krawędzi wysoczyzny morenowej, a wśród zachowanych form lodowcowych możemy wyróżnić m.in. równiny sandrowe, rynny subglacjalne i ozy. Te ostatnie powstały w końcowej fazie istnienia lodowca i stanowią wyjątkowy przykład polodowcowej rzeźby terenu. Oz to wydłużony pagórek występujący w formie wału o długości nawet kilkudziesięciu kilometrów, zbudowanego z piasków i żwirów naniesionych przez wodę płynącą pod przesuwającym się lodowcem. Zbocza ozów są bardzo strome, a górna część wału jest płaska. Najdłuższy i najlepiej zachowany oz znajduje się na terenie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego w Gdyni-Cisowej, wzdłuż drogi krajowej nr 6 łączącej Rumię i Gdynię. To wzniesienie o nazwie Długa Góra o wysokości 130 m n.p.m. (wysokość względna w stosunku do dna Pradoliny Kaszubskiej wynosi nawet 100 m) i długości niemal 2 km. Prowadzone jest na nim stanowisko dokumentacyjne przyrody nieożywionej Długa Góra.

Flora gdyńskich lasów

W gdyńskich lasach najczęściej występują drzewa rodzime, takie jak buki, dęby, brzozy, olchy, topole, graby, jesiony i sosny. Te ostatnie jeszcze 70 lat temu nie były tak popularne w regionie, jednak zniszczenia lasów po II wojnie światowej oraz duże zapotrzebowanie na drewno spowodowały, że od lat 50. XX w. były one intensywnie sadzone do celów gospodarczych. Zdarzało się, że sosny sadzono masowo nawet w nieodpowiednich dla nich siedliskach. Podobnie było ze świerkami, które nigdy wcześniej nie występowały na tym terenie. Sztuczne wprowadzenie ich do lasów wokół Trójmiasta miało wyraźny wpływ na bioróżnorodność i charakter terenów leśnych. Wśród rzadziej występujących w Trójmiejskim Parku Krajobrazowym gatunków znajdują się również lipy, klony, modrzewie, daglezje i jodły.

Dziedzictwo kulturowe

Gdyńskie lasy charakteryzują nie tylko wyjątkowe walory naturalne, lecz także bogate dziedzictwo kulturowe i historyczne. Na ich terenie można znaleźć ślady osadnictwa nawet z okresu neolitu, a także cmentarzyska grobów skrzynkowych z VII-V w. p.n.e. zlokalizowane w pobliżu Witomina, Wiczlina i Cisowej.

Od wieków okoliczne lasy stanowiły jedno z głównych źródeł utrzymania lokalnych mieszkańców. Prowadziły przez nie szlaki transportowe znad morza w głąb Kaszub takie jak Pańska Droga (okolica współczesnych Działek Leśnych), którą udawano się do Kartuz, by handlować towarami, w szczególności bałtyckimi rybami.

W XVII w. leśne ścieżki zaczęli przemierzać pielgrzymujący do kaplicy na górze św. Mikołaja w Chyloni, gdzie według podań miało miejsce wiele cudów. Od początku XX w. z walorów lasów coraz chętniej korzystali także letnicy przybywający do Gdyni. W tym właśnie okresie rozpoczęto rozwijać turystykę: drukowano pierwsze mapy turystyczne oraz stawiano na skrzyżowaniach leśnych dróg charakterystyczne kamienne drogowskazy kierujące do najbliższych miejscowości.

Turystyka w gdyńskich lasach

Początki turystyki w gdyńskich lasach sięgają końca XIX w., kiedy letnicy przybywający do Gdyni odkryli uroki jej przyrody. Do orientacji w terenie używali oni nie tylko map, lecz także ustawionych na skrzyżowaniach i rozstajach leśnych dróg kamiennych drogowskazów. Najczęściej miały formę ok. 1,5-metrowych, dokładnie ociosanych i starannie ustawionych, wkopanych w ziemię granitowych słupków o przekroju kwadratu lub trójkąta. W górnej części malowano je na biało oraz opisywano czarnymi strzałkami kierunkowymi i nazwami najbliższych miejscowości, do których prowadziły leśne dukty. Zdarzały się również znaki malowane w ten sam sposób na dużych, przydrożnych głazach. Choć kamienne drogowskazy są charakterystyczne dla całego obszaru byłego zaboru pruskiego i możemy je spotkać również na Śląsku czy Mazurach, to w takiej formie były stawiane od połowy XIX w. jedynie na Kaszubach i Kociewiu. Jeszcze pod koniec XX w. kamienne drogowskazy można było zobaczyć przy większości dróg gruntowych, które wiodły do wsi i przysiółków, najczęściej położonych w lasach.

Ślady wojny

Lasy otaczające Gdynię odegrały istotną rolę podczas kampanii wrześniowej 1939 r., kiedy stały się głównym miejscem walk prowadzonych przeciwko niemieckiemu najeźdźcy. Podobnie było w 1945 r., gdy nacierające wojska radzieckie i polskie, po otrzymaniu planów niemieckiej obrony wykradzionych przez gdyńskich harcerzy, zdecydowały się na zdobycie Gdyni od strony lasu. Ślady tamtych wydarzeń możemy znaleźć do dzisiaj.

autor: Dawid Gajos (2024 r.)

Bibliografia:

M. Bartoszuk, Gdynia. Miejskie pomniki przyrody nieożywionej, „Otwarty przewodnik krajoznawczy” 02.03.2015, https://www.krajoznawcy.info.pl/gdynia-pomniki-przyrody-nieozywionej-36079, dostęp: 23.02.2022 r.

D. Gajos, Dzikie muzeum, Muzeum Miasta Gdyni, 2022, https://muzeumgdynia.pl/wp-content/uploads/2022/08/Dzikie-Muzeum-Muzeum-w-terenie.pdf, dostęp: 30.10.2024 r.

K. Jażdżewski, Historia lasów gdańskich. Od dóbr oliwskich i puckich do Nadleśnictwa Gdańsk, Gdynia 2016.

A. Jermaczek, R. Afranowicz-Cieślak, T. Krzyśków, R. Stańko, Projekt planu ochrony Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego – operat ochrony gatunków, Świebodzin 2021.

M. Miegoń, Pomniki przyrody – najstarsi świadkowie historii Gdyni, „Inne Szlaki” 31.05.2020, http://inneszlaki.pl/historia-gdyni/pomniki-przyrody-najstarsi-swiadkowie-historii-gdyni, dostęp: 23.02.2022 r.

M. Sikora, Gdyńskie lasy, „Gdynia, w której żyję” 11.01.2015, http://gdyniawktorejzyje.blogspot.com/2015/01/gdynskie-lasy.html, dostęp: 10.03.2022 r.

J. Szukalski, Trójmiejski Park Krajobrazowy, Gdańsk 1987.

P. Woźniak, K. Tylman, A. Kobiela, Głazy narzutowe Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego – potencjał badawczy i geoturystyczny, „Przegląd Geologiczny” 2015, nr 4, vol. 63.