Głazy narzutowe

Głazy narzutowe w gdyńskich lasach są spotykane stosunkowo często. Liczba odkrytych lub częściowo odkrytych eratyków na terenie miasta sięga kilku tysięcy. Wiele z nich wyróżnia się wielkością, formą albo porastającymi je roślinami – to dlatego zostały uznane za pomniki przyrody nieożywionej. Część pozostaje również ukryta głęboko pod ziemią. Obecnie wszystkie pomniki przyrody nieożywionej w granicach Gdyni to głazy narzutowe lub ich grupy. Największe w Gdyni skupisko głazów narzutowych znajduje się w dzielnicy Pustki Cisowskie-Demptowo.

• 
  Głazy narzutowe Paweł i Gaweł.
• 
  Głaz narzutowy Adam, koniec XIX w.
• 
  Pomnik Stefana Żeromskiego przy ul. 10 Lutego na głazie Ewa.

Charakterystyka i położenie

Najwcześniej gdyńskie głazy narzutowe o imionach Adam i Ewa były opisywane już na początku XX w. Wiązało się z nimi kilka legend, a gdynianie mieli być tak z nimi związani, że głazom miano wyprawiać imieniny, o czym informował „Dziennik Bydgoski” w 1938 r. Granitowe głazy o wysokości ok. 1,8 m znajdowały się tuż przy linii kolejowej prowadzącej z Gdańska do Gdyni, mniej więcej na wysokości karczmy Johanniskrug (św. Jana – okolice dzisiejszej kapliczki św. Jana Nepomucena w dzielnicy Wzgórze św. Maksymiliana). Niestety głaz Adam został zniszczony w czasie działań wojennych, zaś Ewa stała się pierwszym eratykiem objętym ochroną i w 1954 r. została wpisana do wojewódzkiego rejestru zabytków przyrody pod numerem 2. Dwa lata później najsłynniejszy gdyński głaz narzutowy przeniesiono na skwer przy skrzyżowaniu ul. Świętojańskiej i 10 Lutego. Od tego czasu, po umieszczeniu na nim płyty upamiętniającej pisarza Stefana Żeromskiego z 1933 r., szczęśliwie przetrwał II wojnę światową. W latach 80. głaz z płytą pamiątkowa zmieniono, a dalsze losy „gdyńskiej Ewy” pozostają nieznane.

W Gdyni wiele głazów narzutowych zostało w kolejnych latach wykorzystanych jako pomniki. Wśród nich należy wymienić Pomnik Ludziom Morza przy ul. Polskiej przed Dworcem Morskim, odsłonięty w 1965 r. Monument jest złożony z 4 znacznych rozmiarów głazów, wydobytych z dna morza podczas pogłębiania redy portu gdyńskiego, symbolizujących 4 zawody morskie: portowca, marynarza, rybaka i stoczniowca.

Najwięcej reliktów epoki lodowcowej można znaleźć w ich naturalnym terenie. Pochodzące z epoki plejstocenu trwającej od 2,58 mln do 11,7 tys. lat p.n.e. eratyki występują najliczniej na terenie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego i na wybrzeżu Bałtyku (na plażach w Gdyni-Redłowie i Gdyni-Babich Dołach). Wiele głazów na skutek działalności człowieka zmieniło swoje pierwotne położenie, ustawiano je najczęściej na poboczach dróg lub w pobliżu zabudowań.

Największe w Gdyni skupisko głazów narzutowych znajduje się w dzielnicy Pustki Cisowskie-Demptowo. W pobliżu Rezerwatu Przyrody Cisowa, na prawym brzegu Cisowskiej Strugi, można znaleźć aż 385 eratyków o średnicy powyżej 0,5 m, w tym aż 9 z 11 gdyńskich głazów będących pomnikami przyrody. Jest to jedno z niewielu miejsc na terenie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego, gdzie znaczna liczba eratyków jest nadal rozmieszczona naturalnie – dokładnie w miejscach, gdzie przyniósł je lodowiec – i nietknięta ręką człowieka.

Występują głównie w skupiskach i stanowią blisko jedną czwartą wszystkich głazów na terenie województwa pomorskiego! Specjalistyczne badania wykazały, że większość z nich to wyborgity, które trafiły na te tereny z Finlandii – z rejonu Wysp Alandzkich. Występuje na nich aż 50 gatunków porostów naskalnych, w tym kilkanaście bardzo rzadkich. Niektóre ze skrywanych na zboczach wielkich kamieni dzięki podobieństwu do bohaterów popularnej serii książek noszą bajkowe nazwy, takie jak Paweł i Gaweł albo Muminki. Inne, porośnięte mchami i niespotykaną na terenie północy Polski kostrzewą leśną, pozostają bezimienne.

Największy z głazów – Paweł – mierzy 120 cm wysokości i ma aż 720 cm w obwodzie. Gaweł jest mniejszy – 100 cm wysokości i 600 cm w obwodzie. Podobnych rozmiarów są Muminki, które wyglądają nieco mniej okazale, ponieważ w większości ukryte są w zboczu morenowego wzniesienia.

autor: Dawid Gajos (2024 r.)

Bibliografia:

M. Bartoszuk, Gdynia. Miejskie pomniki przyrody nieożywionej, „Otwarty przewodnik krajoznawczy” 02.03.2015, https://www.krajoznawcy.info.pl/gdynia-pomniki-przyrody-nieozywionej-36079, dostęp: 23.02.2022 r.

P. Behrend, Westpreussischer Sagenschatz eine Auswahl der schὄnsten Heimatsagen der Jugend erzählt von Paul Behrend mit 52 Abbildungen drittes Bᾂndchen – zweite Auflage, Gdańsk 1915.

W. Fałtynowicz, Porosty głazów narzutowych Parków Krajobrazowych Trójmiejskiego i Kaszubskiego. „Monographiae Botanicae”, t. 81, 1997, s. 1–54.

R. Iwiński, Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gdańsku z dnia 21 października 2020 roku w sprawie ustanowienia zadań ochronnych dla rezerwatu przyrody Cisowa, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Gdańsk, http://gdansk.rdos.gov.pl/files/artykuly/167591/Zarz%C4%85dzenie-Regionalnego-Dyrektora-Ochrony-%C5%9Arodowiska-w-Gda%C5%84sku-z-dnia-21-pazdz-2020,-w-sprawie-ustanowienia-zada%C5%84-ochronnych-dla-rezerwatu_Cisowa_icon.pdf, dostęp: 23.02.2022 r.

K. Jażdżewski, Historia lasów gdańskich. Od dóbr oliwskich i puckich do Nadleśnictwa Gdańsk, Gdynia 2016.

A. Jermaczek, R. Afranowicz-Cieślak, T. Krzyśków, R. Stańko, Projekt planu ochrony Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego – operat ochrony gatunków, Świebodzin 2021.

M. Miegoń, Pomniki przyrody – najstarsi świadkowie historii Gdyni, „Inne Szlaki” 31.05.2020, http://inneszlaki.pl/historia-gdyni/pomniki-przyrody-najstarsi-swiadkowie-historii-gdyni, dostęp: 23.02.2022 r.

J. Szukalski, Trójmiejski Park Krajobrazowy, Gdańsk 1987.

P. Woźniak, K. Tylman, A. Kobiela, Głazy narzutowe Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego – potencjał badawczy i geoturystyczny, „Przegląd Geologiczny” 2015, nr 4, vol. 63.