Cisowska Struga

Źródło Cisowskiej Strugi (nazywanej też Cisowianką lub Cisówką) znajduje się w zalesionym obszarze Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego, niedaleko Rezerwatu Przyrody Cisowa w dzielnicy Pustki Cisowskie-Demptowo na wysokości ok. 100 m n.p.m., otoczone wzgórzami dochodzącymi nawet do 180 m n.p.m. Jej długość to ok. 12 km, jednak w górnym biegu składa się z 3 cieków wodnych, które łączą się u ujścia Bramy Demptowskiej, w okolicy ul. Morskiej i Obwodnicy Trójmiasta – Potoku Marszewskiego, Potoku Demptowskiego i Cisowskiej Strugi. Dalej rzeka płynie w kierunku Cisowej i Rumi. Jeszcze do 1992 r. Cisowska Struga była dopływem Zagórskiej Strugi, jednak regulacje melioracyjne rumskich łąk zmieniły jej przebieg i obecnie uchodzi do Kanału Leniwego, a następnie do starego koryta Zagórskiej Strugi, używanego obecnie jako kanał odprowadzający oczyszczoną wodę z oczyszczalni ścieków w Dębogórzu, i w okolicy Mechelinek wpływa do Zatoki Puckiej.

• 
  Źródlisko Cisowskiej Strugi.
• 
  Wczesna wiosna w Rezerwacie Cisowa.
• 
  Suche koryto Cisowskiej Strugi tuż przed drugim źródłem.
• 
  Cisowska Struga na granicy Rumi i Gdyni.

Charakterystyka środowiska

Łączna powierzchnia zlewiska rzeki wynosi 32,2 km². Cisowska Struga, podobnie jak większość gdyńskich rzek, charakteryzuje się dużymi spadkami dochodzącymi do 10‰ (zgodnie z klasyfikacją naukową spadki powyżej 5‰ są charakterystyczne dla obszarów górskich, a leżąca na terenie Gdyni Swelinia osiąga nawet 23%!) oraz wartkim nurtem. Jest również jedną z najczystszych, chłodnych i bardzo dobrze natlenionych rzek w północnej Polsce, a swoją charakterystyką przypomina górski potok. Co ciekawe, również klimat w Dolinie Cisowskiej Strugi nieco różni się od tego w mieście. Często występuje tam inwersja temperatury cechująca się spływaniem ze zboczy wzgórz zimnego, wilgotnego powietrza. W wielu takich ostojach przetrwały tzw. gatunki reliktowe – rośliny rosnące powszechnie przed tysiącami lat, np. glacjalna flora podgórsko-górska. Na kamieniach przy potoku można spotkać m.in. rzadki krasnorost z gatunku Hildenbrandia rivularis. Dodatkowo przewaga wiatrów zachodnich wiejących w tym regionie sprawia, że mimo bliskości miasta w okolicach koryta Cisowianki występują rośliny znane z dużych wymagań pod względem czystości środowiska. Wyjątkowa przyroda stała się podstawą do utworzenia wzdłuż Cisowskiej Strugi Rezerwatu Przyrody Cisowa.

W górnym biegu rzeki, nieco poniżej źródła, na Cisowskiej Strudze można zaobserwować wyjątkowe w skali kraju zjawisko hydrologiczne. W pewnym miejscu wody rzeki zanikają i koryto sprawia wrażenie wyschniętego, choć jest wyraźnie widoczne. Drugie źródło wybija kilkaset metrów dalej i rzeka ponownie pojawia się na powierzchni, tworząc urokliwy potok, a nawet malowniczy leśny staw. Takie zjawisko spowodowane jest budową geologiczną warstw gruntu złożonych na pewnym odcinku głównie z wysoko przepuszczalnych piasków i żwirów, które sprawiają, że niewielka jeszcze w tym miejscu rzeka w naturalny sposób płynie pod powierzchnią gruntu.

Ta niewielka rzeka odegrała ważną rolę w historii regionu. Już kilkanaście wieków temu Cisowska Struga była odnośnikiem geograficznym, stanowiąc niejednokrotnie granice dóbr. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 7.03.1283 r. i informuje, że na rzece przebiegała granica posiadłości zakonu oliwskich Cystersów. Cisowianka pełniła rolę rzeki granicznej przez niemal sześć wieków. Mniej więcej w tym samym okresie wzdłuż środkowego biegu rzeki powstała osada Cisowa – aktualna dzielnica Gdyni.

W późniejszym czasie Cisowianka miała również istotne znaczenie podczas prowadzonych w jej okolicy działań wojennych. Najpierw wojska Lądowej Obrony Wybrzeża niedaleko utworzyły linię obrony przed nacierającymi Niemcami, a kilka lat później, w marcu 1945 r., jej doliną przemieszczały się nacierające wojska radzieckie i polskie. Nad rzeką doszło do ciężkich walk, po których do tej pory można odnaleźć pozostałości w postaci okopów.

autor: Dawid Gajos (2024 r.)

Bibliografia:

R. Iwiński, Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gdańsku z dnia 21 października 2020 roku w sprawie ustanowienia zadań ochronnych dla rezerwatu przyrody Cisowa, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Gdańsk, http://gdansk.rdos.gov.pl/files/artykuly/167591/Zarz%C4%85dzenie-Regionalnego-Dyrektora-Ochrony-%C5%9Arodowiska-w-Gda%C5%84sku-z-dnia-21-pazdz-2020,-w-sprawie-ustanowienia-zada%C5%84-ochronnych-dla-rezerwatu_Cisowa_icon.pdf, dostęp: 23.02.2022 r.

K. Jażdżewski, Historia lasów gdańskich. Od dóbr oliwskich i puckich do Nadleśnictwa Gdańsk, Gdynia 2016.

A. Jermaczek, R. Afranowicz-Cieślak, T. Krzyśków, R. Stańko, Projekt planu ochrony Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego – operat ochrony gatunków, Świebodzin 2021.

J. Szukalski, Trójmiejski Park Krajobrazowy, Gdańsk 1987.