Baterie 1. Morskiego Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej

Zespół 4 2-działowych baterii artylerii przeciwlotniczych, uzbrojonych w armaty Schneider wz. 22/24 kalibru 75 mm, wybudowanych w latach 1932-33 dla potrzeb obrony gdyńskiej przestrzeni powietrznej.

• 
  Armata przeciwlotnicza produkcji francuskiej Schneider wz. 22/24 kalibru 75 mm.
• 
  Stanowisko 2. Baterii „Redłowo” po zajęciu przez Niemców. W tle zabudowania dawnego folwarku służące za koszary.
• 
  Uproszczona wizualizacja stanowiska ogniowego baterii przeciwlotniczej 1. MDAPlot.
• 
  Stanowisko ogniowe 1. Baterii Przeciwlotniczej Wąwóz Ostrowicki.
• 
  Schron amunicyjny 1. Baterii Przeciwlotniczej Wąwóz Ostrowicki.
• 
  Schron Amunicyjny 4. Baterii Przeciwlotniczej Pogórze.
• 
  Lekki schron dla załogi z blachy falistej 1. Baterii Przeciwlotniczej Wąwóz Ostrowicki.
• 
  Większy budynek koszarowy 1. Baterii Przeciwlotniczej Wąwóz Ostrowicki.
• 
  Mniejszy budynek koszarowy 1. Baterii Przeciwlotniczej Wąwóz Ostrowicki.

Geneza powstania morskiej artylerii przeciwlotniczej

W latach 20. XX w. temat obrony przeciwlotniczej polskiego wybrzeża był rozważany w wielu projektach. Niestety z powodu braku środków finansowych, żaden z nich nie został nigdy zrealizowany.

Powstanie w latach 30. XX w. 2 morskich dywizjonów artylerii przeciwlotniczej (1. MDAPlot w Gdyni i 2. MDAPlot w Helu), możemy zawdzięczać chęci wykorzystania 14 francuskich armat Schneider wz. 22/24 kalibru 75 mm, zakupionych przez Marynarkę Wojenną w 1925 r. na potrzeby uzbrojenia torpedowców, które ostatecznie uzbrojono w armaty Schneider wz. 97 kal. 75 mm na podstawie morskiej.

Koncepcja rozmieszczenia dział przeciwlotniczych

Pierwotnie 8 z zakupionych dział planowano ustawić na stojącym w gdyńskim porcie wojennym dawnym krążowniku pancernopokładowym, pełniącym funkcje hulku szkolnego ORP Bałtyk (po 4 działa na dziobie i na rufie), tworząc tym samym stacjonarną baterię przeciwlotniczą obrony portu. Jednak ustawienie armat w jednym miejscu pozbawiłoby pozostałe obszary Gdyni jakiejkolwiek obrony przeciwlotniczej. Poza tym, tego rodzaju „pływającą baterię” łatwo było wyeliminować z walki, zatapiając okręt celnym zbombardowaniem lub ostrzałem artyleryjskim. Dlatego ostatecznie zdecydowano się ustawić działa na lądzie, przeznaczając do obrony Gdyni 8 armat. Pozostałe 6 armat wykorzystano później do obrony budującej się bazy morskiej na Helu.

Formowanie Morskiego Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej

W październiku 1931 r. utworzono kadrę 9. Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej [DAP], który stał się zalążkiem struktur gdyńskiej obrony przeciwlotniczej. W lutym 1933 r. na bazie kadry 9. DAP sformowano Morski Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej (MDAPlot), składający się m.in z 4 2-działowych baterii przeciwlotniczych zbudowanych wokół portu gdyńskiego. MDAPlot podlegał pod względem organizacyjnym bezpośrednio pod Kierownictwo Marynarki Wojennej, lecz biorąc pod uwagę obsadę oraz wyszkolenie załóg – pod Wojska Lądowe.

Wraz z powstaniem 2. Morskiego Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej w Helu, Morski Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej w Gdyni przemianowano na 1. Morski Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej. 1.04.1938 r. decyzją ministra spraw wojskowych 1. MDAPlot został w pełni wcielony do Marynarki Wojennej oraz opracowano dla niego nową strukturę organizacyjną.

Budowa baterii przeciwlotniczych

W 1932 r. rozpoczęto budowę 4 baterii przeciwlotniczych:

– 1. bateria w dzielnicy Oksywie w bezpośrednim sąsiedztwie głównej składnicy amunicyjnej Marynarki Wojennej w Wąwozie Ostrowickim,

– 2. bateria w dzielnicy Redłowo w bezpośrednim sąsiedztwie folwarku Redłowo,

– 3. bateria w dzielnicy Grabówek na wzniesieniu zwanym górą św. Bernarda,

– 4. bateria w Pogórzu.

Ze względu na lokalizację 2 baterie (Baterie nr 1 i 2) oraz w pewnym sektorze trzecia bateria (Bateria nr 3) miały służyć jako lekkie baterie nadbrzeżne. Ponadto wszystkie 4 baterie mogły prowadzić ogień do celów lądowych.

Dla każdej baterii wybudowano 2 stanowiska ogniowe, 2-komorowy schron amunicyjny oraz koszary (wyjątek stanowi 2. Bateria – w Redłowie, dla której nie wybudowano schronu amunicyjnego, a na koszary zaadaptowano pobliskie zabudowania dawnego folwarku wykupionego w 1932 r. przez Marynarkę Wojenną). Projekt stanowisk ogniowych oraz schronu amunicyjnego został opracowany w Szefostwie Fortyfikacji Wybrzeża Morskiego, zaś projekt koszar oraz dróg dojazdowych opracowało Szefostwo Budownictwa Wybrzeża Morskiego. Prace budowlane wykonała firma W. Paszkowski, F. Próchnicki i S-ka.

Stanowiska ogniowe i schrony amunicyjne

Stanowiska ogniowe miały formę okrągłych betonowych fundamentów z kanałem technicznym, otoczonych wysokim na 1,2 metra przedpiersiem o kształcie nieregularnego 6-kąta. W przedpiersiu ukrytych było siedem nisz amunicyjnych o wymiarach 1,7 x 1,15 metra, z których jedna była przeznaczona dla zapalników. Działobitnie były wyposażone w rozkładane kopuły maskujące wykonane z blachy. Odległość między stanowiskami ogniowymi baterii wynosiła około 30 m. Na każdej baterii wybudowany został również schron amunicyjny konstrukcji żelbetowej na 500 pocisków.

Zaplecze i infrastruktura baterii

Obiekt był w taki sposób wkomponowywany w teren, aby widoczna była jedynie elewacja wejściowa. Wejście prowadziło do przedsionka, z którego można było przejść do 2 komór amunicyjnych. W przedsionku o wymiarach 9,9 x 1 metr mieściły się 4 wnęki amunicyjne, położone symetrycznie po 2 z każdej strony wejścia. 2 komory amunicyjne o wymiarach 3,8 x 3,8 metra były ograniczone ścianami wewnętrznymi o zmiennej grubości 1 – 0,15 metra. Obiekt izolowany był poprzez wąski korytarz powietrzny o szerokości 0,6 metra. Grubość ścian zewnętrznych oraz stropu schronu wynosiła 1 metr.

Oświetlenie schronu stanowiły 4 lampy, umieszczone w otworach ściany dzielącej przedsionek i komory amunicyjne magazynu. Na każdej baterii wybudowany został również schron amunicyjny konstrukcji żelbetowej na 500 pocisków.

Ponadto dla potrzeb baterii budowano również lekkiej konstrukcji ukrycia dla załogi, które posiadały formę sklepionej blachy falistej z 2 murowanymi ścianami czołowymi (jedna z otworem wejściowym, druga z oknem, doświetlającym wnętrze obiektu). Każda bateria (pomijając 2. baterię Redłowo) otrzymała również koszary na 100 osób, składające się z 2 budynków: właściwy o kubaturze 1 tys. 982 m² oraz gospodarczy o kubaturze 1 tys. 061 m². Pierwszy właściwy budynek koszarowy mieścił salę żołnierską, kancelarię, pokój szefa, pokój dla starszych podoficerów, magazyn podręczny, ustęp oraz umywalnię z natryskami. Drugi gospodarczy budynek mieścił kuchnię, jadalnię, magazyn oraz 2 pokoje oficerskie.

Uzbrojenie i parametry techniczne

Główne uzbrojenie baterii 1. MDAPlot stanowiło 8 uniwersalnych armat przeciwlotniczych produkcji francuskiej Schneider wz. 22/24 kalibru 75 mm. Długość lufy wynosiła 50 kalibrów, maksymalna donośność pozioma 14 tys. 600 m, zaś pionowa 6 tys.–8 tys. m, przy czym skuteczna donośność pocisków wynosiła: 8 tys. 500 m – pozioma, 5 tys. m – pionowa. Prędkość początkowa pocisku wynosiła 850 m/s przy szybkostrzelności teoretycznej 15 strzałów i praktycznej 8 strzałów na minutę.

System kierowania ogniem i obsługa dział

Za obsługę dział na każdej baterii odpowiadała linia ogniowa składająca się z 2 działonów liczących łącznie 8 osób. Za obsługę przyrządów kierowania ogniem odpowiadała drużyna pomiarowa. W skład urządzeń kierowniczych wchodził: dalmierz stereoskopowy o bazie 3 metrów, szybkościomierz, odległownica oraz luneta obserwacyjna. Ustawione były w zagłębieniach terenowych chronionych faszyną w odległości ok. 30 m za stanowiskami.

W lipcu 1933 r. przeprowadzono na 1. baterii próby przeciwlotniczego aparatu centralnego PZO-Lev, które zakończyły się pomyślnie. W późniejszym czasie planowano zastąpić istniejący system kierowania ogniem (degradując go do roli zastępczego), wprowadzając na stan każdej baterii przyrząd centralny PZO-Lev. Dopiero na wiosnę 1939 r. na 1. MDAPlot otrzymał jeden egzemplarz, który ustawiony został na 1. baterii.

Stan zachowania baterii

W dniu dzisiejszym stan zachowania baterii jest zróżnicowany. Najlepiej zachowana jest 1. Bateria przy Wąwozie Ostrowickim, gdzie zachowały się oba stanowiska ogniowe, schron amunicyjny, lekki schron dla załogi z blachy falistej oraz dwa budynki koszarowe. Po 2. Baterii w Redłowie nie zachował się żaden ślad w terenie. 3. Bateria Grabówek posiada zachowany schron amunicyjny, który jest jedyną ogólnodostępną budowlą, z wszystkich opisywanych. Na terenie 4. Baterii zachował się schron amunicyjny.

autor: Kamil Sarapuk (2025 r.)