Bateria Canet w Gdyni-Oksywiu

Polska przedwojenna bateria artylerii nadbrzeżnej uzbrojona w dwie francuskiej produkcji armaty Canet wz. 91/92 kalibru 100 mm, zbudowana w latach 1931-32 na tzw. Cyplu Oksywskim dla potrzeby obrony gdyńskiego portu.

• 
  Stanowisko ogniowe nr 1 Baterii Canet.
• 
  Plan armaty Canet wz. 91/92 nie uwzględniający modernizacji armat z 1916 r., polegającą na obróceniu luf o 180 stopni względem podstawy.
• 
  Uproszczony schemat oraz najważniejsze dane techniczne armaty Canet wz. 91/92 kal. 100 mm.
• 
  Zdjęcie lotnicze wykonane przez wywiad niemiecki w trakcie budowy baterii Canet. Widoczne stanowiska ogniowe i wykopy pod budowe schronów amunicyjnych.
• 
  Adolf Hitler i Hermann Goering przy zamaskowanym wyciągu amunicyjnym baterii Canet na Oksywiu, wrzesień 1939 r.
• 
  Częściowo odbudowany po wojnie, schron na pociski baterii Canet.

Geneza i budowa baterii

Geneza budowy baterii wiązała się z zakupem w 1925 r. 2 francuskich armat Canet wz. 91/92, które okazały się zbyt ciężkie do wykorzystywania na kanonierkach OORP Komendant Piłsudski i ORP Generał Haller, gdzie pierwotnie je zamontowano. Po odrzuceniu projektów instalacji dział na barkach lub lorach kolejowych zdecydowano o rozmieszczeniu ich na tzw. Cyplu Oksywskim, w pobliżu latarni morskiej Oksywie.

Był to najbardziej wysunięty na wschód punkt Kępy Oksywskiej, w bezpośredniej bliskości portu wojennego. Projekt baterii, której budowę rozpoczęto w 1931 r. opracował kpt. sap. Mieczysław Kruszewski z Szefostwa Fortyfikacji Wybrzeża Morskiego. W pierwszej kolejności wzniesiono stanowiska ogniowe, a w drugiej zbudowano schrony amunicyjne wraz z wyciągiem wagonikowym, służącym do transportu amunicji.

Organizacja i podporządkowanie

W początkowym okresie służby bateria Canet podlegała pod utworzoną w 1931 r. Kompanię Artylerii Nadbrzeżnej jako I Pluton, a w czerwcu 1935 r. wcielono ją do Dywizjonu Artylerii Nadbrzeżnej [DAN] w Helu jako Baterię nr XIII. W 1937 r. została wyłączona ze składu DAN i włączona do 1. Morskiego Dywizjonu Art. Plot. jako Bateria nr XI.

Stanowiska ogniowe i schrony amunicyjne

Oba stanowiska ogniowe baterii posiadały formę betonowych podstaw o średnicy ok. 6 m z kanałami technicznymi, do których dostęp był zapewniony przez właz o wymiarach ok. 0,85 x 0,85 m znajdujący się przy każdej z działobitni. W wąwozie przyległym do Cypla Oksywskiego wybudowano 2 schrony amunicyjne: jeden dla pocisków, drugi dla ładunków prochowych. Oba schrony miały podobną konstrukcję, co wynika bezpośrednio z analizy zdjęć archiwalnych, aczkolwiek trudno dokonać precyzyjnej rekonstrukcji schronu na pociski ze względu na duży stopień zniszczenia obiektu, dokonanego w trakcie obrony Kępy Oksywskiej we wrześniu 1939 r.

Magazyn ładunków prochowych

Magazyn na ładunki zachował się do dziś w dobrym stanie i posiada formę żelbetowego schronu o wymiarach 8 x 6,3 m ze ścianami zewnętrznymi grubości 0,42 m, ścianami wewnętrznymi grubości 0,1 m oraz stropem o grubości ~ 0,6 m. Główne pomieszczenie magazynowe o wymiarach 5,95 x 2,8 m otaczał wąski korytarz powietrzny o szerokości 0,6 m, zamykany drewnianymi drzwiami z 2 stron. Do opisywanego pomieszczenia prowadził korytarz wejściowy o długości 3,45 m i szerokości 1,1 m, w którym umieszczono wnękę telefoniczną z prowadnicą na kabel. Korytarz zakończony był małym pomieszczeniem technicznym o wymiarach 1,3 x 1,1 m, przeznaczonym najprawdopodobniej na ręczny wentylator.

Wyciąg amunicyjny i magazyn podręczny

Między 2 schronami wybudowano wagonikowy wyciąg amunicyjny, który służył do transportu amunicji po zboczu wąwozu z magazynów na górną część Cypla Oksywskiego, gdzie zlokalizowane były stanowiska ogniowe. Wyciąg miał formę betonowego „koryta” o długości ok. 16 m i szerokości 1,2 m. Wewnątrz ułożono tory o rozstawie 600 mm. Ostatnim obiektem fortyfikacyjnym wybudowanym dla baterii Canet był magazyn na podręczny zapas amunicji, wzniesiony pomiędzy stanowiskami ogniowymi.

Uzbrojenie baterii

Uzbrojenie baterii stanowiły 2 morskie armaty Canet wz. 91/92 kalibru 100 mm, o numerach seryjnych 12 1550K i 24 1542K, wyprodukowane w fabryce Forges et Chantiers de la Mediterranee w Hawrze w 1892 r. Oba egzemplarze przeszły modyfikację w 1916 r., która polegała na obróceniu lufy o 180 stopni. Tego typu armaty używano m.in. w roli uzbrojenia francuskich kanonierek torpedowych typu D’Iberville. Maksymalna donośność armat wynosiła 13 tys. 400 m, zaś ich szybkostrzelność 5 strzałów/min. 2.09.1939 r. baterię dozbrojono w 2 przestarzałe armaty Hotchkiss wz. 85 kal. 47 mm, które ustawiono na prowizorycznych drewnianych podstawach.

Działania bojowe we wrześniu 1939 r.

1.09.1939 r. bateria Canet została zaskoczona nalotem 62 bombowców Ju 87B, w wyniku którego zginęło 13 marynarzy, a 6 zostało rannych. Zniszczeniu uległ dalmierz baterii oraz trwale uszkodzono jedną z armat. Działo nr 2 zostało następnie wykorzystane jako źródło części zamiennych dla działa nr 1. W kolejnych dniach bateria była nieprzerwanie atakowana z powietrza i z morza, a także prowadziła ogień do niemieckich trałowców, kilkakrotnie zmuszając je do wycofania się pod zasłoną dymną.

Od 8 września pozycje baterii znalazły się pod regularnym ostrzałem pancernika Schleswig-Holstein, który wielokrotnie kierował ogień artylerii (kal. 150 i 280 mm) na Kępę Oksywską. Mimo to bateria kontynuowała walkę, wspierając oddziały Lądowej Obrony Wybrzeża oraz prowadząc ogień do niemieckich trałowców. 15 września jedyna sprawna armata kal. 100 mm uległa awarii, zaś dalsze działania ograniczały się do wykorzystania armat 47 mm. 19 września, podczas ostrzału jednostek niemieckich i nalotu bombowego, jedna z bomb trafiła w schron na pociski, powodując ciężkie straty wśród załogi. Tego samego dnia załoga baterii skapitulowała.

Stan zachowania

Do dnia dzisiejszego zachowały się oba schrony amunicyjne baterii (w tym jeden zniszczony), wyciąg amunicyjny oraz schron na podręczny zapas amunicji. Nieznany jest los stanowisk ogniowych, po których nie ma śladu w terenie - prawdopodobnie zostały zasypane w ramach późniejszych inwestycji fortyfikacyjnych, realizowanych na tym terenie.

autor: Kamil Sarapuk (2025 r.)