Archiwum gdyńskie

Z Gdynia w sieci

Początki Gdyńskiego Oddziału Archiwum Państwowego w Gdańsku sięgają połowy 1950 r., kiedy to na mocy Zarządzenia Ministra Oświaty zaczęto tworzyć oddziały powiatowe archiwów wojewódzkich[1]. Formalnie Oddział Powiatowy w Gdyni rozpoczął działalność pół roku później tj. 1.01.1951 r. w Gdyni, a kilkanaście dni później 28.01.1951r. rozpoczęła się działalność w drugim lokalu gdyńskiego Oddziału w sąsiadującym z Gdynią Sopocie[2].

Do głównych zadań należało gromadzenie i opracowanie zasobu przejmowanego z państwowych jednostek organizacyjnych. Następnie rozszerzono działalność o udostępnianie akt, prace organizacyjno-inspekcyjne oraz kulturalno-oświatowe o charakterze regionalnym. Pracownikom archiwów powiatowych powierzono zadanie rejestrowania i gromadzenia wiadomości o materiałach archiwalnych podległego regionu, gromadzenie materiałów bibliograficznych, czy wreszcie współpracę z lokalną prasą, towarzystwami naukowymi, instytutami, wydawnictwami regionalnymi, placówkami kulturalno-oświatowymi.

Współcześnie gdyńskie archiwum jest jednym z największych, pod względem zgromadzonych w jego zbiorach materiałów archiwalnych, Oddziałem w państwowej sieci archiwalnej.

Lata 50.

Pierwszy lokal archiwum mieścił się w budynku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Gdyni (PMRN w Gdyni).

Zawarta w 1951r. umowa pomiędzy PMRN w Gdyni a Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Gdańsku przewidywała wynajem lokalu w budynku PMRN w Gdyni przy ul. Czołgistów (aktualnie al. Piłsudskiego 52/54), składającego się z 3 izb o łącznej powierzchni ok. 74 m². Pomieszczenia zostały oddane do użytku 1.03.1951r.

Pierwszym nabytkiem archiwum zostały odnalezione w piwnicy budynku Prezydium MRN akta Komisariatu Rządu w Gdyni. Niespełna miesiąc później w kwietniu 1951 r. zasób powiększył się o akta Wojewódzkiego Oddziału Powiatowego Urzędu Repatriacyjnego i Specjalnego Punktu Przyjęć Gdynia Grabówek, a następnie Izby Przemysłowo – Handlowej. Trzy miesiące później 2.06.1951r. uruchomiony został drugi magazyn w sąsiadującym z Gdynią Sopocie.

Na potrzeby archiwum zadysponowano 2 pomieszczenia w budynku Prezydium Miejskiej Rady Narodowej przy ul. Kościuszki 23/25. Zasięgiem swojego działania gdyńskie archiwum obejmowało wówczas miasta Gdynię i Sopot ponadto, w początkowym okresie istnienia, powiaty: kościerski i starogardzki (do 1952 r.) oraz tczewski (do 1955 r.).

Obsadę archiwum stanowiły wówczas 3 osoby: kierownik i dwóch pracowników magazynowych. Pierwszym kierownikiem Oddziału został Władysław Trębiński[3].

Pierwsza zmiana w historii gdyńskiej placówki nastąpiła niespełna rok po jej uruchomieniu. Dekretu o archiwach państwowych z 23.03.1951 r. przewidywał istnienie trzech rodzajów archiwów: centralnych, wojewódzkich i powiatowych[4]. W myśl nowych regulacji miejsce dotychczasowego Oddziału zajęło Powiatowe Archiwum Państwowe w Gdyni (PAP), podlegające Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu w Gdańsku.

Zgodnie z nowymi rozwiązaniami prawnymi archiwa powiatowe stanowiły palcówkę terenową podległą bezpośrednio dyrektorowi archiwum wojewódzkiego[5].

W pierwszych latach działalności rola archiwów powiatowych ograniczała się zasadniczo do pośredniczenia pomiędzy składnicami akt działającymi przy instytucjach a archiwum wojewódzkim, które w tym czasie było właściwym miejscem do wieczystego przechowywania, opracowania oraz udostępniania akt.

Działalność gdyńskiego archiwum nie ograniczała się jednakże do wskazanych wyżej działań. W Gdyni organizowane były między innymi konferencje szkoleniowe, tzw. kursokonferencje dla pracowników opiekujących się składnicami akt w przedsiębiorstwach państwowych i spółdzielczych oraz gminnych radach narodowych na terenie powiatu, a także miejskich radach narodowych w Gdyni i Sopocie[6].

Historycy dość szybko zaczęli doceniać rolę archiwów powiatowych dla prowadzonych przez nich badań regionalnych. Wychodząc niejako naprzeciw oczekiwaniom środowiska naukowego, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych jesienią 1958 r. rozszerzył zakres działania archiwów powiatowych, przyznając im większą swobodę działania w zakresie ich statutowych zadań[7]. Zmianę charakteru archiwów powiatowych, które przestały pełnić funkcję niejako magazynu przejściowego widać w bieżących działaniach archiwum gdyńskiego[8]. Pojawiła się między innymi możliwość bezpośredniego udostępnianie akt, czego wcześniej nie praktykowano z uwagi na „przejściowy” charakter placówki.

Od samego początku swego istnienia gdyńskie archiwum borykało się z brakiem własnej siedziby. Po zaledwie sześciu latach od uruchomienia palcówki w gmachu Prezydium Miejskie Rady Narodowej w Gdyni w 1957 r. miała miejsce pierwsza przeprowadzka do budynku przy ul. Świętojańskiej 9. Był to początek trwającej 40 lat tułaczki gdyńskich zbiorów. Nowa siedziba składała się z 1 pomieszczenia biurowego oraz 4 magazynów o łącznej powierzchni ok. 96 m². Czas pokazał, że było to rozwiązanie tak jak i poprzednia lokalizacja, tymczasowe.

Lata 60.

Decyzją Wydziału Spraw Lokalowych Prezydium MRN w Gdyni z dnia 14.03.1968 r. PAP otrzymało nakaz opuszczenia dotychczas zajmowanych pomieszczeń przy ul. Świętojańskiej 9[9]. Wstępna propozycja zakładała, że na potrzeby archiwum zostanie przeznaczony budynek przy ul. Szkolnej 10. Podjęta pod koniec marca 1968 r. próba przeniesienia części zasobu do nowej siedziby zakończyła się niepowodzeniem. Powodem był zły stan techniczny budynku.

Rozpoczęła się wielomiesięczna batalia o pomieszczenia dla stale rosnącego, w wyniku przejęć kolejnych materiałów archiwalnych, zasobu gdyńskiego archiwum.

13.08.1968 na wniosek kierownictwa gdyńskiej palcówki na potrzeby archiwum wyznaczono pomieszczenia w budynkach przy ul. Świętojańskiej 139 oraz przy ul. Szenwalda 14. W nowych pomieszczeniach nie udało się pomieścić całego zgromadzonego przez gdyńską placówkę zasobu i część dokumentacji nadal przechowywana była w budynku przy ul. Świętojańskiej 9, które to ostatecznie po kilkuletniej batalii zostały przekazane do dyspozycji Gdyńskich Zakładów Gastronomicznych[10]. Tymczasem sytuacja lokalowa w Sopocie nie ulegała zmianie. Archiwum aż do 1993 r. zajmowało dwa niewielkie pomieszczenia w siedzibie PMRN przy ul. Kościuszki 23/25.

W kolejnych latach zmieniała się nie tylko siedziba, ale i obsada gdyńskiej placówki, zarówno pod względem liczbowym, jak i personalnym. Z początkowych, o czym wcześniej wspominano, trzech etatów pozostały tylko dwa. W tym kierownik i pracownik magazynowy. W roku 1967, po szesnastu latach kierowania gdyński archiwum na emeryturę przeszedł wspominany wcześniej Władysław Trębiński. Funkcję tę z dniem 1.09.1967 r. objęła Teresa Węsierska-Biernat[11].

Lata 70.

Przełom lat 60. i 70., po chwilowej stabilizacji w latach 50. nie był łatwym czasem dla gdyńskiego archiwum. Ustawa o dwustopniowym podziale administracyjnym kraju z dnia 28.05.1975 r. zniosła powiaty i przeprowadziła nowy podział kraju na województwa[12]. Jednym ze skutków wskazanej wyżej reformy administracyjnej była konieczność reorganizacji sieci archiwalnej. Zniesione zostały istniejące od 1951 r. archiwa powiatowe. Ich miejsce zajęły oddziały oraz ekspozytury (magazyny) odpowiednich wojewódzkich archiwów państwowych[13]. Gdyńskie archiwum zostało przekształcone w ekspozyturę Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Gdańsku[14]. Ograniczenie roli gdyńskiej placówki do funkcji ekspozytury, czyli w praktyce magazynu archiwalnego, była powrotem do sytuacji sprzed 1951r. Sytuację pogarszały również, po raz kolejny problemy lokalowe. Decyzją prezydenta miasta Gdyni z 24.06.1976 r. cofnięto wcześniejszą decyzję Wydziału Spraw Lokalowych PMRN w Gdyni o przyznaniu na potrzeby archiwum lokali przy ul. Świętojańskiej 139, Szenwalda 14 oraz Świętojańskiej 9 i nakazano opuszczenie ich w terminie 14 dni. Jednocześnie przyznając archiwum lokal przy ul. Starowiejskiej 37. Ostatecznie, z uwagi na konieczność przeprowadzenia remontu przenosiny do nowej siedziby nastąpiły dopiero trzy lata później w 1979 r.

Lata 90.

Czas pokazał, że nie był to jednakże koniec przeprowadzek. Niespełna dwanaście lat później w 1991 r. archiwum po raz kolejny zmieniło siedzibę. Tym razem na jego potrzeby zadysponowano pomieszczenia w Zespole Szkół Przemysłu Spożywczego przy ul. Grabowo 2. Było to podobnie, jak wcześniejsze lokalizacje, rozwiązanie tymczasowe. Problem znalezienia właściwej siedziby dla archiwum – budynku spełniające wymogi w zakresie bezpiecznego przechowywania dokumentacji, mogącego pomieścić nie tylko dotychczasowy zasób Ekspozytury w Gdyni, ale również akta KW PZPR [Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej] w Gdańsku, i inne w tym likwidowanych w owym czasie zakładów państwowych które archiwum powinno przejąć, był coraz bardziej palący. Udało się go rozwiązać dwa lata później.

Po blisko czterdziestu latach ciągłych przeprowadzek archiwum zyskało nową siedzibę. W 1993 r. przejęto w bezpłatne użytkowanie budynek magazynowy przy ul. Hutniczej 42 (obecnie Handlowa 11), należący wcześniej do przedsiębiorstwa „Energoblok”. Pod koniec 1993 r. przeniesiono dokumentację z dotychczas zajmowanych pomieszczeń w Gdyni i Sopocie do zagospodarowanego w prowizoryczny sposób budynku przy ul. Hutniczej. Dzięki gruntownemu remontowi prowadzonemu w latach 1995–1998 popadający w zapomnienie budynek został przywrócony do użytkowania.

W nowej lokalizacji archiwum uzyskało obszerne pomieszczenia magazynowe, dostosowane do długotrwałego przechowywania blisko 8 km bieżących dokumentacji. Teren zajmowany przez archiwum został ogrodzony. Pojawiła się też kładka od ul. Hutniczej umożliwiająca łatwe dotarcie do budynku.

Nowa siedziba była początkiem pozytywnych zmian. Pięć lat po uzyskaniu w budynku przy ul. Hutniczej 42, 1.10.1997 r. na bazie dotychczasowej ekspozytury w Gdyni, został utworzony zamiejscowy Oddział Archiwum Państwowego w Gdańsku[15]. Swoim zasięgiem archiwum obejmowało miasta na prawach powiatu Gdynię i Sopot oraz wszystkie gminy powiatów puckiego i wejherowskiego[16].

W nowym budynku obok dotychczasowej działalności przechowalniczej uruchomiona została również czytelnia akt, umożliwiająca korzystanie ze zgromadzonego w archiwum zasobu.

W 2007 r. została otworzona pracownia konserwacji masowej, obejmująca zasięgiem swojego działania obszar Polski północnej[17].

Wraz ze wzrostem liczby zadań, rosła liczba pracowników potrzebnych do obsługi systematycznie powiększającego się zasobu[18]. Współcześnie gdyńskie archiwum jest jednym z największych, pod względem zgromadzonych w jego zbiorach materiałów archiwalnych, Oddziałem w państwowej sieci archiwalnej.

autorka: Jolanta Musiał (2024 r.)

  1. ↑ Zarządzenie Ministra Oświaty z dnia 21.07.1950 r. w sprawie utworzenia powiatowych oddziałów wojewódzkich archiwów państwowych, Dz.U. Min. Ośw. Nr 19, poz. 243.
  2. ↑ A. Regliński, Archiwa terenowe podległe Archiwum Państwowe w Gdańsku, [w:] 100 lat Archiwum Państwowego w Gdańsku. Sesja Jubileuszowa 8VI 2001, Gdańsk 2001, s. 285 - 301.
  3. ↑ Władysław Trębiński (1897–1995) – urodzony w Kijowie, absolwent trzyletniej Wyższej Szkoły Dziennikarskiej w Warszawie. W okresie międzywojennym referent w dziale administracyjnym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W czasie wojny przebywał najpierw w Warszawie, a po wybuchu powstania warszawskiego wyjechał do Radomia. W kwetniu 1945 r. osiedlił się w Gdańsku, gdzie podjął pracę w Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej jako bibliotekarz. 1.01.1951 r. objął stanowisko kierownika Oddziału Powiatowego w Gdyni. Organizował i współtworzył gdyńskie archiwum, począwszy od uzyskania dla niego siedziby, poprzez przejmowanie pierwszych akt z urzędów i przedsiębiorstw działających na terenie Gdyni i Sopotu, aż po nadzorowanie składnic akt i archiwów zakładowych instytucji działających wówczas na tym terenie. W jego dorobku znajduje się kilkanaście opracowanych inwentarzy archiwalnych, ponadto referaty z zakresu organizacji i zadań powiatowych archiwów państwowych, opieki nad narastającym zasobem archiwalnym oraz brakowania dokumentacji (Tenże, Trębiński Władysław, [w:] Słownik biograficzny archiwistów polskich, T. III 1835 – 2015, Warszawa 2017, s. 242).
  4. ↑ Dekret z 29.03.1951 o archiwach państwowych, Dz.U. nr 19, poz. 149.
  5. ↑ Zarządzenie nr 9 Prezesa Rady Ministrów z dnia 14.01.1952 r. w sprawie sieci archiwalnej (M.P. nr A-9, [pz. 87).
  6. ↑ S. Popiołek, Rola i miejsce kierownika powiatowego archiwum państwowego w pracy regionalnej, Archeion, t. 44, 1966, s. 61 – 71.
  7. ↑ Zgodnie z pismem okólnym nr 26 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 25.11.1958 r. do zadań archiwów powiatowych należały gromadzenie i opracowanie zasobu, prace organizacyjno-inspekcyjne oraz kulturalno-oświatowe o charakterze regionalnym. Pracownikom archiwów powiatowych powierzono zadanie rejestrowania i gromadzenia wiadomości o materiałach archiwalnych podległego regionu, gromadzenie materiałów bibliograficznych, czy wreszcie współpracę z lokalną prasą, towarzystwami naukowymi, instytutami, wydawnictwami regionalnymi, placówkami kulturalno-oświatowymi (zob. M. Bandurka, Zagadnienie organizacji i pracy archiwów powiatowych, Archeion, t. 48, 1968, s. 26 – 35.  
  8. ↑ APG OG, Powiatowe Archiwum Państwowe w Gdyni, Plany i sprawozdania PAP w Gdyni z lat 1954 – 1960, sygn. 321/344.
  9. ↑ Decyzją Wydziału Budownictwa, Urbanistyki i Architektury Prezydium MRN w Gdyni z dnia 26.06.1967 r. pomieszczenia PAP w Gdyni przy ul. Świętojańskiej 9 zostały przeznaczone do rozbiórki. Miejsce to zostało wyznaczone jako teren pod budowę biurowca dla Polskiego Przedsiębiorstwa Frachtowania „Polfracht” (zob. A. Regliński, Archiwa terenowe…, op. cit. 292).
  10. ↑ We wrześniu 1968 r. gdyńskie archiwum opuściło lokal przy ul. Świętojańskiej 9, z wyjątkiem dwóch piwnic, które wykorzystywane były jako magazyn aktowy. O pomieszczenia te upomniały się Gdyńskie Zakłady Gastronomiczne, argumentując swoje stanowisko tym, iż po przeprowadzce PAP do nowych lokali pomieszczenia piwniczne nie są już archiwum potrzebne. Pojawiła się propozycja, by przydzielić archiwum pomieszczenia w Szkole Podstawowej nr 19 przy ul. Róży Luksemburg. Do realizacji tej koncepcji jednakże ostatecznie nie doszło (Ibidem, s. 292 – 293).
  11. ↑ Teresa Węsierska-Biernat (1927–2014) – nauczycielka, archiwistka, absolwentka Wydziału Humanistycznego UMK. Początkowo w latach 1947-1951 pracowała jako nauczyciel. 1.03.1951 r. podjęła pracę na stanowisku archiwistki w WAP w Olsztynie. Dwa lata później przeniosła się do Gdańska, gzdie 16.03.1953 r., gdzie rozpoczęła pracę w WAP Gdańsk.Od 1.09.1967 kierowała PAP w Gdyni. Po likwidacji archiwów powiatowych od 1976 r., aż do przejścia na emeryturę w 1988 r. była kierownikiem Ekspozytury w Gdyni. Autorka wielu publikacji naukowych poświęconych m.in. aktom miasta Gdańska, współzałożycielka Gdańskiego Oddziału Stowarzyszenia Archiwistów Polskich (K. Kubicka, Węsierska-Biernat Teresa, [w:] Słownik biograficzny archiwistów polskich, T. III 1835 – 2015, Warszawa 2017, s. 256 - 257).
  12. ↑ Ustawa z dnia 28.05.1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych, Dz.U. 1975, nr 16, poz. 91.
  13. ↑ K. Bielecki, Organizacja i działalność archiwów państwowych w Polsce 1950 – 1970, Warszawa 1975, s. 420.
  14. ↑ A. Przywuska, 50 lat Archiwum Państwowego w Gdańsku, „Archeion”, t. 47, 1997, s. 66.
  15. ↑ Zarządzenie nr 4 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z 19.09.1997r.
  16. ↑ Zarządzenie nr 15 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z 27.10.2000 r. w sprawie zmiany Statutu Archiwum Państwowego w Gdańsku.
  17. ↑ J. Sianko, Problematyka konserwacji zasobu Archiwum Państwowego w Gdańsku, [w:] Historia – Archiwa – Gdańsk, red. R. Kubicki, A. Przywuska, Gdańsk 2014, s. 415-432.
  18. ↑ Na początku w 1993 r. personel ekspozytury, o czym wcześniej wspominano stanowiły 2 osoby. Dwa lata później stan ten uległ podwojeniu i wynosił 4 pracowników. W latach 1995 i 1996 przybyło po jednym etacie. w 1998 r. obsadę gdyńskiej placówki stanowiło 7 osób. W 2007 r. do zespołu dołączyli pracownicy nowo-utworzonego oddziału konserwacji masowej.
Źródło: „https://www.gdyniawsieci.pl/w/index.php?title=Archiwum_gdyńskie&oldid=32933”