Rehabilitacja po II wojnie

W latach 1945-1946 trwała akcja rehabilitacji ludności rodzimej na obszarach wcielonych przez okupanta hitlerowskiego do III Rzeszy. Głównym zadaniem było oddzielenie ludności polskiej przymusowo wpisanej na tzw. volkslistę od ludności niemieckiej, przeznaczonej, zgodnie z ustaleniami aliantów, do wysiedlenia – na terenach, na których obowiązywało w czasie okupacji hitlerowskiej ustawodawstwo dotyczące niemieckiej listy narodowościowej (NLN).

Proces rehabilitacji

W Gdyni proces rehabilitacji wszczęto w oparciu o instrukcję wojewody gdańskiego, Mieczysława Okęckiego, wydaną w kwietniu 1945 r., dotyczącą postępowania wobec osób wpisanych na NLN [Niemiecka Lista Narodowościowa]. W swojej decyzji kierował się on „dążeniem do likwidacji traktowania przez Polaków osób wpisanych na NLN jako Niemców oraz zapobieżeniem wywożenia ich przez wojskowe władze radzieckie w głąb Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich”.

Wcześniej nowa władza bardzo chętnie kierowała się dekretami Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 31 sierpnia i 4 listopada 1944 r. o „karach dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy stosunku do zdrajców narodu”. Przewidywały one, że osoby, które „zadeklarowały narodowość niemiecką lub korzystały ze związanych z tym przywilejów, podlegały – poza odpowiedzialnością karną – bezterminowemu osadzeniu w obozie i skierowaniu do pracy przymusowej”.

Stąd wiele dramatów mieszkańców Gdyni wpisanych na NLN, wywożonych na Wschód lub zamykanych w obozach razem z Niemcami.

Prawa obywatelskie w procesie rehabilitacji

Osobie zrehabilitowanej przywracano pełnię praw obywatelskich. Posiadacze NLN nie mieli bowiem praw publicznych ani nie mogli dysponować zajmowanymi mieszkaniami i gospodarstwami. Uzyskanie pełnej rehabilitacji było więc dla nich kwestią podstawową.

Tymczasowa wówczas jeszcze komunistyczna władza bardzo późno zainteresowała się położeniem prawnym ludności rodzimej. Wydany w lutym 1945 r. dekret O wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów nie nabrał mocy prawnej. Dopiero ustawa z 6.05.1945 r. o takim samym tytule regulowała procedury naprawy niemieckiej polityki narodowościowej.

Warunki przeprowadzenia rehabilitacji

W celu otrzymania pełni praw obywatelskich osoby wpisane na NLN musiały udowodnić, że zostały na nią wciągnięte przymusowo oraz wykazały polską odrębność narodową.

Wnioski o rehabilitację zapisanych do grup III i IV rozpatrywała komisja rehabilitacyjna, która na terenie Gdyni rozpoczęła działalność w lipcu 1945 r. W przypadku zaliczonych do II grupy NLN w celu uzyskania rehabilitacji obowiązywało postępowanie sądowe.

Warunkiem uzyskania pełni praw obywatelskich było złożenie deklaracji wierności narodowi i państwu polskiemu. Osoba zrehabilitowana otrzymywała zaświadczenie tymczasowe, ważne przez 6 miesięcy. Okres tymczasowości przeznaczony był na publiczne ogłoszenie nazwisk osób zrehabilitowanych. Informacje zamieszczano na specjalnych tablicach w Zarządzie Miasta Gdyni i publikowano w miejscowej prasie. Zawierały one wezwanie wszystkich, którzy wiedzieliby o tym, że któraś z osób wymienionych w ogłoszeniu została z własnej woli wpisana na NLN lub też zachowanie się jej w okresie okupacji nie dało się pogodzić z polską odrębnością narodową, do powiadomienia o tym miejscowego urzędu bezpieczeństwa publicznego lub prokuratury specjalnego sądu karnego.

Tę osobliwą półroczną kwarantannę, postrzeganą jako szczególnie upokarzającą, zniósł dekret z 24.08.1945 r., wprowadzający zaświadczenia stałe w tzw. starych powiatach województwa gdańskiego, w tym na terenie Gdyni. Wojewoda gdański M. Okęcki dopiero pismem z 24.10.1945 r. upoważnił prezydenta Gdyni Henryka Zakrzewskiego do wystawiania zaświadczeń stałych dla osób zrehabilitowanych.

Teoretycznie posiadanie zaświadczeń gwarantowało prawa obywatelskie i majątkowe, jednak często zdarzało się, że nie były one respektowane przez urzędników, funkcjonariuszy MO i UB, a także dyrekcje zakładów pracy. Związek Zawodowy Ekspedytorów w Gdyni przyjął w lipcu 1945 r. uchwałę o niezatrudnianiu w portach osób z grupami III i IV NLN, „nawet jeżeli złożyli deklarację wierności i posiadają zaświadczenia tymczasowe”. Okazanie zaświadczenia rehabilitacyjnego nie chroniło przed grabieżą mienia, usunięciem z mieszkania czy gospodarstwa lub wręcz wysiedleniem za Odrę.

Reprezentanci II grupy NLN musieli udowadniać swoją polskość przed Sądem Grodzkim lub – w przypadku odrzucenia wniosku – przed Specjalnym Sądem Karnym. Specyfika procesu sądowego polegała na tym, że opierał się on na zeznaniach wnioskodawcy, który występował w roli oskarżonego, a także na zeznaniach co najmniej dwóch świadków, których wskazywał sam zainteresowany. W przypadku oddalenia wniosku o rehabilitację sąd orzekał utratę przez wnioskodawcę na zawsze praw publicznych, obywatelskich praw honorowych oraz przepadek całego mienia. Sąd mógł również orzec umieszczenie w obozie i poddanie przymusowej pracy, a także przepadek mienia żyjących z wnioskodawcą bliskich członków rodziny. W takich sytuacjach sąd nakazywał aresztowanie i przesyłał akta sprawy prokuratorowi Specjalnego Sądu Karnego. Zdarzały się także decyzje odrzucające wniosek o rehabilitację bez podania uzasadnienia.

Argumenty, których używali prokuratorzy zaskarżający pozytywnie rozpatrzone wnioski, potwierdzały skandaliczną nieznajomość realiów i dramatów polskiej ludności na terenach wcielonych do III Rzeszy. Osoby posiadające obywatelstwo niemieckie bardzo często zaliczano po prostu do ludności niemieckiej.

Pierwszy termin składania deklaracji wierności narodowi i państwu polskiemu wyznaczono na 31.08.1945 r., przedłużony został następnie do 31.07.1946 r. – pod groźbą umieszczenia w obozie pracy, utraty na zawsze praw publicznych oraz przepadku mienia. Ustalenie liczby osób, które podlegały procedurze rehabilitacyjnej, jest o tyle problematyczne, że przez cały czas trwania akcji (1945-1946) odbywały się w Gdyni ruchy migracyjne. Do końca lipca 1946 r. zrehabilitowano tu 19 057 osób przed komisjami oraz 756 osób przed Sądem Grodzkim.

autorka: Sylwia Bykowska (2006 r.)